AKUT HEPATİK PORFİRİLER
ÖZET
Akut hepatik porfiriler, hem sentezindeki kalıtsal bozukluklara bağlı nörovisseral ataklar yapabilen hastalıklardır. Şiddetli karın ağrısına otonom, nörolojik veya psikiyatrik belirtiler eşlik edebilir. [1]
GENEL OKUYUCU
KAPSAM
Nörovisseral atak ve biyokimyasal tanı; kutanöz porfiriden ayrı.
HALK İÇİN
Atakta bulantı, kabızlık, çarpıntı, bilinç değişikliği veya kas güçsüzlüğü olabilir. Koyu idrar tek başına tanı koydurmaz. Bilinen porfirisi olan kişi de apandisit gibi başka hastalıklar geçirebilir; her karın ağrısı porfiri sayılmaz. [1]
Açlık/şok diyet, alkol ve bazı ilaçlar atak tetikleyebilir. Reçetesiz ve bitkisel ürünler dahil ilaç güvenliği güncel porfiri veri tabanı ve uzmanla kontrol edilir. Acil durum planı taşımak ve düzenli beslenmek önemlidir. [1]
SAĞLIK PROFESYONELLERİ İÇİN KLİNİK YAKLAŞIM
ANAMNEZ
ATAK ÖRÜNTÜSÜ
Tekrarlayan açıklanamayan ağrı, adet döngüsü, açlık, enfeksiyon, ilaçlar ve aile öyküsü sorgulanır. Daha önceki ALA/PBG sonuçları ve hemin kullanımı incelenir; genetik taşıyıcılık her yakınmanın porfiri olduğu anlamına gelmez. [1,2]
FİZİK MUAYENE
NÖROLOJİK VE OTONOM DEĞERLENDİRME
Nabız/tansiyon, hidrasyon, bilinç, kas gücü ve solunum değerlendirilir. Periferik nöropati ilerleyerek solunum yetersizliği yapabilir; nöbet ve ciddi elektrolit bozuklukları hastane izlemi gerektirir. [3,4]
AYIRICI TANI
AKUT KARIN VE NÖROPATİ NEDENLERİ
Cerrahi karın, enfeksiyon ve diğer metabolik/nörolojik nedenler eşzamanlı değerlendirilir. Bilinen taşıyıcıda normal atak biyokimyası başka tanıları güçlendirir; iyileşme döneminde HCP/VP düzeyleri hızla düşebileceğinden örnek zamanı önemlidir. [1,2]
TANISAL YAKLAŞIM
İLK TEST GENETİK DEĞİL BİYOKİMYA
Atak sırasında mümkünse hemin öncesinde spot idrarda ALA, PBG ve kreatinin ölçülür; 24 saatlik toplama beklenmez. Sadece toplam idrar porfirini istemek yeterli değildir. Akut atakta belirgin, genellikle üst sınırın beş katından fazla artış beklenir; ALAD eksikliği porfirisinde PBG artmayabilir. Pozitif biyokimya sonrası genetik alt tip doğrulanır. [2]
TEDAVİ
AKUT ATAK
Ağır atakta gecikmeden uzman görüşü ve intravenöz hemin gerekir; tipik uygulama 3–4 mg/kg/gün, dört gündür ve ürün protokolüne uyarlanır. Ağrı, bulantı, hipertansiyon ve elektrolitler tedavi edilir. Karbonhidrat desteği ağır atakta heminin yerini tutmaz; gereksiz hipotonik sıvı hiponatremiyi kötüleştirebilir. [3]
Nöbette porfirinojenik antiepileptiklerden kaçınılır; levetirasetam gibi uygun seçenekler uzmanla seçilir. Tekrarlayan ataklarda givosiran veya profilaktik hemin değerlendirilir; karaciğer/böbrek yan etkileri ve heminle demir yükü izlenir. [2,4]
İZLEM VE ÖNERİLER
UZUN DÖNEM RİSKLER
Atak sıklığı, nöropati, ağrı, tansiyon, karaciğer ve böbrek işlevleri izlenir. AGA, 50 yaştan itibaren altı ayda bir karaciğer ultrasonuyla kanser izlemi önerir. Givosiranda karaciğer/böbrek testleri ve homosistein gibi ek izlemler gerekir. Aile danışmanlığı planlanır. [2]
ACİL/SEVK ÖLÇÜTLERİ
ACİL BULGULAR
Yeni kas güçsüzlüğü, nefes darlığı, nöbet, bilinç değişikliği veya şiddetli süren ağrı acil hastane değerlendirmesi gerektirir. Solunum tutulumu ve ağır elektrolit bozukluğu yoğun bakım ihtiyacı doğurabilir. Hemin başlanması ve güvenli ilaç seçimi porfiri merkeziyle koordine edilir. [3,4]
DİĞER PROFESYONEL AYRINTILAR
AYIRICI DEĞERLENDİRME
Özellikler birlikte değerlendirilir; tablo tek başına tanı koydurmaz.
KAYNAKLAR
Kaynakları görüntülemek için tıklayın
- Acute porphyria FAQs ↗
British Porphyria Association · Kaynak tarihi: erişim 2026 · Erişim: 2026-10-26
- AGA Clinical Practice Update on Diagnosis and Management of Acute Hepatic Porphyrias ↗
Wang ve arkadaşları / AGA · Kaynak tarihi: 2023 · Erişim: 2026-10-26
- Emergency Room Guidelines for Acute Porphyrias ↗
American Porphyria Foundation · Kaynak tarihi: erişim 2026 · Erişim: 2026-10-26
- Clinical Practice Guidelines for the Management of Porphyrias in Japan: Secondary Publication ↗
Japanese Dermatological Association · Kaynak tarihi: 2026 · Erişim: 2026-10-26
KONU HAKKINDA SEÇİLMİŞ 4 ARAŞTIRMA
Aşağıdaki çalışmalar farklı klinik soruları aydınlatır; tedavi seçiminde çalışma popülasyonu ve tasarımı dikkate alınmalıdır.
01 · ENVISION: GİVOSİRAN
Phase 3 Trial of RNAi Therapeutic Givosiran for Acute Intermittent Porphyria.
Manisha Balwani, Eliane Sardh, Paolo Ventura, Paula Aguilera Peiró, David C Rees, Ulrich Stölzel, D Montgomery Bissell, Herbert L Bonkovsky, Jerzy Windyga, Karl E Anderson, Charles Parker, Samuel M Silver, Siobán B Keel, Jiaan-Der Wang, Penelope E Stein, Pauline Harper, Daphne Vassiliou, Bruce Wang, John Phillips, Aneta Ivanova, Janneke G Langendonk, Raili Kauppinen, Elisabeth Minder, Yutaka Horie, Craig Penz, Jihong Chen, Shangbin Liu, John J Ko, Marianne T Sweetser, Pushkal Garg, Akshay Vaishnaw, Jae B Kim, Amy R Simon, Laurent Gouya, ENVISION Investigators · The New England journal of medicine · 2020
Çalışma türü: Çift kör randomize faz 3 çalışma
Kapsam: 94 akut hepatik porfiri hastası; 89’u akut intermitan porfiri; altı ay
ÖZET
Akut intermitan alt grupta yıllıklandırılmış atak hızı 3,2’ye karşı 12,5; göreli azalma %74 idi. Karaciğer ve böbrek yan etkileri aktif tedavide daha sıktı.
Birincil sonuç 89 kişilik alt gruptadır; bütün genetik taşıyıcılarda profilaksi gerektirmez.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 32521132 · DOI: 10.1056/NEJMoa1913147
02 · AKUT ATAKTA HEM ARGİNAT
Controlled trial of haem arginate in acute hepatic porphyria.
A L Herrick, K E McColl, M R Moore, A Cook, A Goldberg · Lancet (London, England) · 1989
Çalışma türü: Küçük çift kör plasebo kontrollü çalışma; tekrar atakta alternatif tedavi
Kapsam: 12 akut intermitan porfiri hastası; 9 kişide eşleştirilmiş iki atak
ÖZET
PBG düşüşü hem arginatla belirgindi; klinik belirtilerin dramatik düzelmesi gösterilmedi. Flebit aktif tedavide daha sık görüldü.
Eski ve küçük çalışma; biyokimyasal etki klinik etkiyle aynı değildir. Güncel akut tedavi kararı daha geniş kanıt ve uzman rehberlerine dayanır.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 2566827 · DOI: 10.1016/s0140-6736(89)92688-3
03 · AKUT HEPATİK PORFİRİ VE KANSER
Acute hepatic porphyria and cancer risk: a nationwide cohort study.
C M Baravelli, S Sandberg, A K Aarsand, R M Nilsen, M C Tollånes · Journal of internal medicine · 2017
Çalışma türü: Ulusal kohort ve ek meta-analiz
Kapsam: Norveç kayıtlarında 251 akut hepatik porfiri hastası
ÖZET
Primer karaciğer kanseri yıllık insidansı %0,35; genel nüfusa göre düzeltilmiş risk oranı 108 idi.
Nadir olaylar ve geniş güven aralığı; yüksek göreli oran yıllık mutlak riskle karıştırılmamalıdır.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 28730628 · DOI: 10.1111/joim.12646
04 · AKUT HEPATİK PORFİRİDE GEBELİK İZLEMİ
Acute hepatic porphyria and maternal health: Clinical and biochemical follow-up of 44 pregnancies.
Daphne Vassiliou, Eliane Sardh · Journal of internal medicine · 2022
Çalışma türü: Uzun dönem klinik-biyokimyasal kohort
Kapsam: 33 kadında 44 gebelik ve 44 tekil doğum
ÖZET
Dört kadın gebelikte, bir kadın lohusalıkta atak geçirdi. Anne veya fetüste doğum öncesi/sonrası ölüm yoktu; dört gebelik preeklampsiyle sonlandı.
Uzman izlemli küçük kohort gebeliğin risksiz olduğunu göstermez; kişiselleştirilmiş ortak takip gerekir.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 34411356 · DOI: 10.1111/joim.13376
Eğitim amaçlıdır; kişiye özel tanı, tedavi veya acil değerlendirme yerine geçmez.
BU MADDEYİ GELİŞTİRİN
Bir hata veya eksik kaynak mı gördünüz? Gerekçenizi ve varsa kaynaklı düzeltme önerinizi editoryal incelemeye iletin.