ALOPESİ AREATA

HASTALAR VE YAKINLARI İÇİN GENEL BAKIŞ

Alopesi areata, bağışıklık sisteminin kıl foliküllerine yönelmesiyle gelişen, çoğunlukla iz bırakmayan saç ve kıl kaybıdır. Bir veya birkaç yuvarlak açıklıkla başlayabilir; saçlı derinin tamamını veya vücuttaki diğer kılları etkileyebilir. Kaş, kirpik ve sakal tutulumu da mümkündür. Folikül çoğunlukla yok olmadığı için yeniden büyüme potansiyeli korunur; ancak kimin ne ölçüde ve ne zaman iyileşeceği kesin öngörülemez. [1]

Bu hastalık kişinin saçını yeterince temizlememesi veya yanlış şampuan seçmesi nedeniyle oluşmaz. “Sadece stresten” açıklaması hem eksik hem suçlayıcıdır. Stres bazı kişilerde atakla ilişkili olabilir, fakat hastalığın tek nedeni değildir. Saç kaybı dışarıdan küçük görünse bile kişinin kimliğini, okul yaşamını, ilişkilerini ve özgüvenini ciddi etkileyebilir. Tedavi kararı yalnız görünen alanın büyüklüğüne göre verilmemelidir. [1,2]

BELİRTİLER VE ÖNEMLİ UYARILAR

Tipik görünüm, saçlı deride yuvarlak veya oval, düzgün yüzeyli açıklıktır. Bazen saçlı derinin kenarında şerit biçiminde kayıp görülür; buna ofiyazis denir. Saçın tamamının kaybı alopesi totalis, bütün vücut kıllarının kaybı alopesi universalis olarak adlandırılır. Tırnaklarda küçük çukurcuklar, kırılganlık veya pürüzlenme eşlik edebilir. Yeni çıkan saç başlangıçta ince veya açık renkli olabilir. [3]

Hızlı yayılım, belirgin kaş-kirpik kaybı veya çocuğun sosyal yaşantısını bozan tutulum erken dermatoloji değerlendirmesini gerektirir. **Ağrılı, irinli, yoğun kepekli alan; belirgin kızarıklık ya da folikül ağızlarının kaybolduğu parlak skarlı deri** tipik alopesi areata varsayımıyla geçiştirilmemelidir. Enfeksiyon veya skarlı alopesi gibi farklı hastalıklar zamanında ayrılmalıdır. Kirpik kaybıyla göz irritasyonu gelişebilir; ağrı veya görme değişikliği ayrıca değerlendirilir. [3,4]

MEKANİZMA VE İLİŞKİLİ HASTALIKLAR

Bağışıklık yanıtı kılın büyümesini bozar; bu nedenle hastalığı yalnız “saç kökünü besleme” sorunu olarak görmek doğru değildir. Ailevi yatkınlık bulunabilir. Atopik dermatit, astım, alerjik rinit ve bazı otoimmün hastalıklarla ilişki bildirilmiştir. Tiroid hastalığı veya vitiligo bulunması değerlendirmede önemlidir; fakat bunların her alopesi areata hastasında bulunması beklenmez. Genetik yatkınlık, hastalığın kaçınılmaz olduğu anlamına gelmez. [1]

Beslenme eksikliği başka saç dökülmesi nedenleriyle birlikte bulunabilir, ancak bütün hastalara demir, çinko veya yüksek doz vitamin verilmesi alopesi areatanın standart tedavisi değildir. Takviye kararı klinik değerlendirme ve gerekirse ölçümle desteklenmelidir. Hastanın kullandığı reçetesiz ürünler, bitkisel karışımlar ve internetten aldığı preparatlar da görüşmede sorulmalıdır. [4,5]

TANI, AYIRICI TANI VE ŞİDDET

Hekim saçlı deriyi, kaşları, kirpikleri, diğer kıl alanlarını ve tırnakları inceler. Dermoskopi saçların yapısı ve folikül açıklıklarını değerlendirmeye yardımcı olur. Çoğu olguda biyopsi gerekmez; belirsiz veya atipik tabloda düşünülebilir. Kan testleri tanıyı tek başına koymaz. Tiroid incelemesi, beslenme değerlendirmesi veya diğer tetkikler öykü, muayene ve planlanan tedaviye göre seçilir. [4]

Ayırıcı tanıda saçlı deri mantarı, trikotillomani, çekmeye bağlı saç kaybı, androjenetik alopesi, telogen effluvium ve skarlı alopesiler bulunur. Kırık saçlar ve kepeklenme varsa mantar açısından örnekleme gerekebilir. Yaygın dökülme her zaman totalis anlamına gelmez. Hastanın saç bakım alışkanlıkları yargılamadan sorulmalı; saç çekme davranışı düşünülüyorsa suçlayıcı dil kullanılmamalıdır. [2,5]

SALT, saçlı derideki kaybın yüzdesini standart biçimde kaydetmeye yarayan bir araçtır. BAD sınıflamasında %1–20 hafif, %21–49 orta, %50–100 ağır saçlı deri tutulumu olarak tanımlanır. Bununla birlikte kaş-kirpik kaybı, aktivite, süre ve psikososyal yük toplam şiddet değerlendirmesini değiştirebilir. SALT yalnız saçlı deriyi ölçer; bütün hastalık yükünü ölçtüğü düşünülmemelidir. [2]

GÜNLÜK YAŞAM, ÖZEL GRUPLAR VE TAKİP

Saçsız alanlar güneşten korunmalı; yumuşak tarama ve çekiştirmeyen saç biçimleri tercih edilmelidir. Peruk, saç protezi, şapka veya kamuflaj hastanın seçimine bağlı desteklerdir; “tedaviden vazgeçme” anlamına gelmez. Kaş ve kirpik kaybında gözlük gibi fiziksel koruyucular yararlı olabilir. Çocuklarda zorbalık ve okul desteği açıkça konuşulmalı, bakım planında çocuğun kendi görüşüne yer verilmelidir. [8]

Takip yalnız saç çıkıp çıkmadığına bakmak değildir. Standart fotoğraflar, dökülmenin aktivitesi, tedavi yan etkileri, kaş-kirpik ve tırnak bulguları, ruhsal durum ve hedeflerin değişimi izlenir. Yanıt elde edildiğinde sürdürme veya azaltma planı konuşulur; nüks kişisel başarısızlık değildir. Belirgin depresyon veya kaygıda psikolojik destek, kendine zarar riski varsa acil değerlendirme gerekir. [2,8]