BAŞ AĞRISI: SIK NEDENLER VE TEHLİKE İŞARETLERİ
ÖZET
Baş ağrısı tek bir hastalık değildir. Ağrının başlangıcı, değişimi ve eşlik eden belirtiler değerlendirmeyi belirler; her baş ağrısı migren değildir.
GENEL OKUYUCU
BAŞ AĞRISI NEYİ ANLATIR?
Baş ağrısı, baş veya yüz çevresinde hissedilen ağrıyı tanımlayan bir belirtidir. Bazı kişilerde seyrek ataklar görülürken bazılarında günlük yaşamı, uykuyu ve çalışmayı etkileyen tekrarlar olur. Birincil baş ağrılarında ağrı bozukluğun kendisidir; ikincil baş ağrısında başka bir durumun belirtisidir. Bu ayrım, yalnız ağrının şiddetine bakılarak yapılamaz. Daha önce benzer ağrılar yaşamış olmak, yeni ve farklı bir atağın aynı nedenden kaynaklandığını kanıtlamaz.
SIK GÖRÜLEN ÖRÜNTÜLER
Gerilim tipi ağrı sıklıkla baskı veya sıkışma şeklindedir; baş, yüz ve boyunda hissedilebilir. Migren ayrı bir bozukluktur ve ağrıya bulantı, ışık veya ses hassasiyeti eşlik edebilir. Küme baş ağrısı ise genellikle bir gözün arkasında veya çevresinde çok şiddetli ataklarla görülür. Bu örüntüler muayeneyi yönlendirir ancak yalnız ağrının yerine bakarak tanı koymak mümkün değildir. Migrenin ayrıntıları ilgili migren maddesinde ele alınır.
HANGİ BELİRTİLER ACİLDİR?
Aniden başlayan ve çok kısa sürede en şiddetli düzeye ulaşan ağrıda 112’yi arayın. Baş ağrısına yeni kol veya yüz güçsüzlüğü, konuşma güçlüğü, bilinç bulanıklığı, nöbet veya görme kaybı eşlik etmesi de acildir. Yüksek ateşle ense sertliği, hızla kötüleşme ya da önemli kafa travması sonrası ağrı bekletilmemelidir. Ağrı kesicinin işe yaraması, bu belirtilerin önemini ortadan kaldırmaz; yardım aramak için ilacın etkisini beklemeyin.
NE ZAMAN RANDEVU ALINMALI?
Tekrarlayan, giderek sıklaşan veya alışılmış düzeni değişen baş ağrısı değerlendirilmelidir. Özellikle elli yaşından sonra başlayan yeni ağrı, kanser veya bağışıklık baskılanması öyküsü, çiğnerken çene ağrısı ya da göz kızarıklığıyla şiddetli göz ağrısı varsa gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurun. Görüşmede başlangıç zamanı, ağrının yeri, süresi, eşlik eden belirtiler ve kullandığınız ilaçlar sorulur. Muayene ve öykü, hangi testlerin gerekli olduğunu belirler; herkesin aynı tetkike ihtiyacı yoktur.
GÜVENLİ GÜNLÜK YAKLAŞIM
Acil işaret bulunmayan, daha önce değerlendirilmiş benzer ağrılarda yeterli sıvı almak, öğün atlamamak, alkolü azaltmak ve düzenli dinlenmek yardımcı olabilir. Ekran karşısında uzun süre kalıyorsanız gözlerinize mola verin. Ağrı kesicileri sürekli artırarak kullanmak yerine sık kullanım gereksinimini hekime bildirin. Reçetesiz olması bir ilacın herkese uygun olduğu anlamına gelmez. Tekrarlayan veya özbakımla düzelmeyen ağrı için değerlendirme alın; yeni tehlike belirtilerinde evde izlemeyi sürdürmeyin.
BAŞ AĞRISI GÜNLÜĞÜ NASIL TUTULUR?
Ağrının başladığı gün ve saati, ne kadar sürdüğünü, günlük işlerinizi ne ölçüde etkilediğini ve eşlik eden yakınmaları kaydedin. Uyku, öğünler ve olası tetikleyicilerle birlikte kullanılan ilacın adını ve kullanım günlerini de yazın. Bu kayıt, tek bir kötü güne odaklanmak yerine genel örüntüyü görmeye yardımcı olur. Bir besinin bir kez ağrıdan önce yenmiş olması kesin neden olduğunu göstermez; günlüğü sağlık uzmanınızla birlikte değerlendirin.
SAĞLIK PROFESYONELLERİ İÇİN KLİNİK YAKLAŞIM
ANAMNEZ
KLİNİK YAKLAŞIM: BAŞVURU ÖYKÜSÜ VE ZAMAN ÇİZGİSİ
Önce hastanın bütün baş ağrılarının aynı olup olmadığını sorun; farklı örüntüleri ayrı kaydedin. İlk başlangıç yaşı, son atağın tam başlangıcı, en yüksek şiddete ulaşma hızı, atak süresi ve aylık ağrılı gün sayısını belirleyin. Ağrının yeri, yayılımı, sıkıştırıcı veya zonklayıcı niteliği, hareketle değişimi, bulantı, ışık-ses hassasiyeti ve otonom belirtileri sorgulayın. Öksürme, ıkınma, egzersiz, cinsel aktivite, pozisyon veya boyun hareketiyle tetiklenme ikincil neden araştırmasını yönlendirir. İş, okul, uyku ve aile yaşamındaki kaybı ayrıca kaydedin. Ailede benzer baş ağrısı, ataklar arasındaki belirtiler, hastanın endişesi ve daha önce denenen tedaviler tanısal çerçeveyi tamamlar.
KLİNİK YAKLAŞIM: EŞLİK EDEN HASTALIK VE ÖNCEKİ TEDAVİLER
Hipertansiyon, kalp-damar hastalığı veya inme, astım, uyku bozukluğu, depresyon ve anksiyete öyküsü hem değerlendirmeyi hem tedavi seçimini etkiler. Reçeteli ve reçetesiz akut ilaçları, koruyucu tedavileri, kullanım sıklığını, etkisini ve yan etkilerini tek tek kaydedin. Önceki normal görüntüleme, bugünkü örüntü değişikliğinin yerini tutmaz. İlk başvuru ile uzun süredir değişmeyen baş ağrısının değerlendirmesi aynı değildir; bugünkü atağı hastanın olağan örüntüsüyle karşılaştırın.
ÇOCUKTA KLİNİK YAKLAŞIM: AYRI ÖYKÜ VE MUAYENE
Çocukta ağrının okul, oyun ve uykuya etkisi; sistemik ve nörolojik yakınmalar; aşılar; ailede migren; kanser, immün baskılanma, kafa travması ve ventriküloperitoneal şant gibi cerrahi öykü alınır. Kullanılan ilaçların adı ve kullanım sıklığı kaydedilir. Vital bulgular, özellikle kan basıncı, büyüme-gelişme ve kapsamlı nörolojik muayene değerlendirilir. Yürüyüş, koordinasyon, göz hareketleri, görme alanı ve göz dibi atlanmamalıdır. İlerleyici veya uykudan uyandıran ağrı, sabah kusması, pozisyon/öksürükle tetiklenme, yeni defisit, kişilik değişimi veya bilinç bozulması ciddi ikincil neden açısından kıdemli çocuk/acil hekim değerlendirmesi gerektirir.
FİZİK MUAYENE
KLİNİK YAKLAŞIM: VİTAL BULGULAR VE NÖROLOJİK MUAYENE
Kan basıncını ölçün; bilinç, yönelim ve davranışı değerlendirin. Pupiller, göz hareketleri, görme alanı, göz dibi ve yüz simetrisini inceleyin; ekstremite gücü, refleks asimetrisi, koordinasyon ve tandem yürüyüşü kontrol edin. Boyun hareket açıklığı ve kas hassasiyeti, çene yakınması varsa temporomandibüler eklem ve çiğneme kasları değerlendirilir. Tarama muayenesinde saptanan anormallik odaklı nörolojik incelemeyi gerektirir. Normal nörolojik muayene tipik birincil baş ağrısını destekleyebilir; öyküdeki alarm bulgularını ortadan kaldırmaz.
AYIRICI TANI
KLİNİK YAKLAŞIM: AYIRICI TANI
Gerilim tipi, migren ve trigeminal otonom sefalaljiler birbirinden ayrılmalıdır. İkincil nedenler arasında damar hastalıkları, kafa travması ve intrakraniyal hastalıklar bulunur; değerlendirme klinik bağlama göre genişletilir. Yeni ve ilerleyici örüntü, bilinen birincil baş ağrısı olan hastada da yeniden inceleme gerektirebilir. Baş ağrısını yalnız stresle açıklamadan önce eşlik eden bulgular değerlendirilmelidir.
KLİNİK YAKLAŞIM: ÖRÜNTÜ VE TANISAL BELİRSİZLİK
Migren, gerilim tipi ve küme baş ağrısı farklı tedaviler gerektirir; aynı kişide birden fazla örüntü bulunabilir. Küme atağındaki göz yaşarması, kızarıklık veya pitoz; yüz ağrısındaki tetik noktaları ayırımı yönlendirir. Yeni başlangıç, eforla aniden başlayan ağrı, atipik aura, kanser veya HIV öyküsü ikincil neden lehinedir. Birincil baş ağrısını doğrulayan tek bir laboratuvar testi yoktur. Ciddi ikincil neden dışlandıktan sonra en az dört haftalık günlük ve daha uzun dönem ağrı takvimi örüntü, tetikleyici ve ilaç aşırı kullanımını değerlendirmeyi kolaylaştırır.
SPİNAL/EPİDURAL GİRİŞİM SONRASINDA BAŞ AĞRISI
Yakın zamanda spinal veya epidural anestezi uygulanıp uygulanmadığını ve girişimle ağrı arasındaki süreyi sorun. Postdural ponksiyon ağrısı genellikle girişimden sonraki bir gün ile bir hafta arasında başlar; oturma veya ayakta durmayla kötüleşip yatınca hafifleyebilir. Boyun yakınması, bulantı ve ışık hassasiyeti eşlik edebilir. Bu örüntü diğer ciddi nedenlerin değerlendirilmesini kaldırmaz. Basit tedaviye rağmen düzelmeme, giderek kötüleşme, bebeğe bakamama/günlük işleri yapamama, görme-işitme sorunu, uyuklama veya konfüzyonda hastane ekibiyle hemen iletişim ve yeniden değerlendirme gerekir. Şüpheli durumda anestezi ekibi değerlendirmesi; seçilmiş yanıtsız olguda epidural kan yaması gündeme gelir. Kan yaması sonrası ateş, ağır bel ağrısı, güç-duyu kaybı veya sfinkter bozukluğu acil değerlendirme nedenidir.
HEAD: NÖROLOJİK BULGU YOKLUĞUNUN SINIRI
HEAD verilerinin planlanmamış ikincil analizinde, belirlenmiş nörolojik özellikleri veya önceki ciddi intrakraniyal durumları olmayan 3.951 erişkin acil başvurusunun 191’inde ciddi ikincil baş ağrısı nedeni saptanmıştır. Çalışma tanımı Glasgow Koma Skoru ≥14’e izin verdiğinden, başlıktaki “normal nöroloji” her hastada bütünüyle normal muayene demek değildir. Nörolojik özelliklerin yokluğu tek başına güvenilir dışlama sağlamaz. Bu seçilmiş kayıt analizi toplumdaki sıklığı veya uygulanabilir bir karar kuralını belirlemez.
TANISAL YAKLAŞIM
KLİNİK YAKLAŞIM: TANISAL ÇERÇEVE
Görüntüleme kararı klinik örüntü ve nörolojik muayeneyle birlikte verilir. Artan sıklık veya şiddet, ateş, nörolojik defisit, kanser, bağışıklık baskılanması, elli yaş sonrası yeni başlangıç ve travma ikincil nedenler açısından uyarıcıdır. ACR, normal nörolojik muayene ve alarm bulgusu yokluğunda tipik migren veya gerilim tipi baş ağrısında rutin başlangıç görüntülemesini uygun görmez. Yeni bulgular kararı değiştirir.
KLİNİK YAKLAŞIM: GÖRÜNTÜLEMEYİ SORUYA GÖRE SEÇME
Normal nörolojik muayeneyle tipik migren veya gerilim tipi ağrıda güvence amacıyla rutin BT/MR istenmez. Buna karşılık ilerleyici örüntü, ateş, nörolojik defisit, kanser, bağışıklık baskılanması, travma veya elli yaş sonrası yeni başlangıç görüntüleme endikasyonunu değiştirebilir. Yeni gebelik/peripartum örüntüsü, papilödem ya da pozisyonla belirgin değişen ağrı ayrı klinik senaryolardır; standart kontrastsız BT tüm soruları yanıtlamaz. İntrakraniyal basınç bozukluğu, venöz tromboz veya başka damar patolojisi şüphesinde MR ve uygun damar incelemesi klinik soruya göre seçilir. Radyolojik yöntem, kontrast gereksinimi ve zamanlama radyoloji/ilgili uzmanla belirlenir; rastlantısal bulgu otomatik olarak ağrının nedeni kabul edilmez.
ANİ ŞİDDETLİ BAŞ AĞRISINDA ERKEN BT KANITI
En yüksek şiddete bir saat içinde ulaşan ani baş ağrısı olan, nörolojik değerlendirmesi normal erişkinleri inceleyen 37 çalışmalık derlemede, ilk altı saatte çekilen BT’ye ilişkin dört çalışmanın birleşik duyarlılığı %98,7 (%95 güven aralığı %96,5–100) idi. Sonuç, beyin görüntülerini düzenli değerlendiren radyolog deneyimine ve uygun hasta seçimine bağlıdır. Daha geç BT’nin duyarlılığı daha düşüktü. Bulgular tüm ikincil baş ağrılarını dışlamaz; süren klinik şüphede ileri değerlendirme gereğini ortadan kaldırmaz.
SHED: ERKEN NEGATİF BT SONRASI KALAN RİSK
Birleşik Krallık’ta 88 acil serviste yürütülen SHED kohortu, travmatik olmayan akut baş ağrılı 3.663 erişkini 28 gün izlemiştir. İlk altı saatte BT duyarlılığı %97 (%95 güven aralığı %92,5–99,2); negatif sonuç sonrası subaraknoid kanama olasılığı %0,5 (%0,2–1,3) bulunmuştur. Rutin uygulamadaki bu gözlemsel veri sıfır risk göstermez. Araştırmanın daha geç görüntüleme bulguları, kendiliğinden yeni bir 24 saat kuralı oluşturmaz veya mevcut kılavuz değerlendirmesinin yerini almaz.
TEDAVİ
KLİNİK YAKLAŞIM: İZLEM VE YÖNETİM
Tedavi, saptanan baş ağrısı türüne ve işlev kaybına göre planlanır. Atak sıklığı, reçeteli ve reçetesiz ilaçların kullanıldığı günler ve tedavi yanıtı izlenir. Sık analjezik kullanımı ilaç aşırı kullanımına bağlı baş ağrısı açısından sorgulanır. Koruyucu tedavi veya uzman görüşü gereksinimi, atak yükü ve önceki tedavilerle birlikte belirlenir; tek bir ağrı puanı yeterli değildir.
KLİNİK YAKLAŞIM: ERİŞKİNDE ŞİDDET VE YANIT ODAKLI ATAK TEDAVİSİ
Birincil migren tanısı güvenle konduktan sonra tedavi atak başında uygulanır. Hafif-orta atakta uygun bir NSAİİ; uygun değilse veya tolere edilmiyorsa parasetamol düşünülebilir. Orta-ağır atakta ya da yeterli yanıt yokluğunda, kontrendikasyon bulunmuyorsa triptan değerlendirilir. Bulantı-kusma belirginse antiemetik veya ağız dışı yol gerekebilir. Tek seçeneğe yanıtsızlıkta uygulama zamanı, yol ve uygun kombinasyon gözden geçirilir; otomatik doz artırımı yapılmaz. Koroner/periferik damar hastalığı veya inme öyküsünde triptan kullanılmaz; hipertansiyon ve ilaç etkileşimleri ayrıca kontrol edilir. Opioidler birincil migrenin rutin atak tedavisi değildir. Akut ilaç kullanılan günler izlenir ve aşırı kullanım riski açıklanır. İlaç seçimi yerel ruhsat, bireysel kontrendikasyon ve alerji kaydıyla doğrulanmalıdır.
ÇOCUKTA KLİNİK YAKLAŞIM: TETKİK, TEDAVİ VE ÇIKIŞ PLANI
Alarm bulgusu olmayan çocukta tetkik rutin değildir. Alarm varsa görüntüleme ve diğer incelemeler kıdemli hekimle planlanır. Birincil ağrıda başlangıç yaklaşımı uygun basit analjezi ve eşlik eden kusmanın yönetimidir; opioid önerilmez. Çocuk ilaçları yaş, ağırlık, ruhsat ve kontrendikasyonlara göre seçilir; erişkin kartı doğrudan uygulanmaz. Tedaviye yanıt veren, ciddi neden şüphesi olmayan çocuk için bakım verenin anlayacağı ev planı hazırlanır. Yanıtsızlıkta alternatif tanı ve yatış değerlendirilir. Tekrarlayan yakınmalar için çocuk hekimi/ilgili uzman izlemi gerekir.
İZLEM VE ÖNERİLER
KLİNİK YAKLAŞIM: GERİLİM TİPİ AĞRIDA İŞLEV VE İZLEM
Gerilim tipi ağrıda gevşeme, uygun egzersiz, düzenli uyku ve kafein tüketimini gözden geçirme ilaç dışı yaklaşımın parçalarıdır. Boyun ağrısıyla birlikteyse rahatlatıcı sıcak veya soğuk uygulama ve uygun yastık yardımcı olabilir. Ağrı kesicinin sıklaşan kullanımı yeni baş ağrısını sürdürebileceğinden kullanım örüntüsü izlenir. Haftada birden çok kez görülen veya şiddetli ağrı, tedavinin gözden geçirilmesini gerektirir; kronik tabloda önleyici seçenekler uzman değerlendirmesiyle konuşulur. Günlüğe ağrı süresi, şiddeti, eşlik eden yakınmalar ve ilaçlar yazılır. Yeni ani şiddetli ağrı, nörolojik belirti veya ateşle ense sertliği gelişirse planlanmış kontrol beklenmez.
ACİL/SEVK ÖLÇÜTLERİ
KLİNİK YAKLAŞIM: GÖK GÜRÜLTÜSÜ BAŞ AĞRISI VE SAH YOLU
Ani başlayıp kısa sürede zirveye çıkan açıklanamayan şiddetli ağrı subaraknoid kanama açısından acil değerlendirme gerektirir; hastane dışında şüphe varsa hemen acil servise yönlendirilir. Başlangıç saati ve zirveye ulaşma süresi açıkça kaydedilir. Kıdemli klinik değerlendirme sonrasında kontrastsız kraniyal BT istenir. NICE NG228’e göre ilk altı saatte çekilen, radyolog tarafından değerlendirilip raporlanan negatif BT sonrasında lomber ponksiyon rutin değildir; alternatif tanılar ve uzman görüşü değerlendirilir. Altı saatten sonra negatif BT varsa lomber ponksiyon düşünülür; SAH tanısı amacıyla ponksiyon başlangıçtan en az on iki saat sonra yapılır. Bu zaman koşulları yerine gelmeden “BT normal, kanama yok” sonucu çıkarılmaz. Analjezi verilebilir fakat sedasyon ve pupil üzerine etkileri nörolojik izlemde hesaba katılır.
GEBELİKTE VE ERKEN LOHUSALIKTA: PREEKLAMPSİYİ ATLAMAMA
Gebeliğin özellikle yirminci haftasından sonra veya doğum sonrasında geçmeyen şiddetli baş ağrısı, görme bozukluğu, kaburga altı ağrı, hızla artan şişlik veya belirgin hastalık hissi acil obstetrik değerlendirme gerektirir. Kan basıncı ve idrar incelemesi önemlidir; proteinüri bulunmaması organ etkilenmesiyle seyreden preeklampsiyi dışlamaz. Önceki hipertansiyon/preeklampsi, böbrek hastalığı, diyabet ve bağışıklık sistemi hastalıkları kaydedilir. Doğum yapılmış olması erken postpartum komplikasyon riskini bitirmez.
ÖZEL GRUP: YENİ BAŞ AĞRISINDA DEV HÜCRELİ ARTERİT KUŞKUSU
Yeni baş ağrısıyla şakak veya saçlı deri hassasiyeti, çiğnerken çene ağrısı, çift görme ya da görme kaybı dev hücreli arterit açısından değerlendirilir. Sistemik halsizlik, kilo kaybı ve omuz-kalça kuşağında ağrı/tutukluk eşlik edebilir. Şakak muayenesi ve kan testleri uzman değerlendirmesine eşlik eder; temporal arter ultrasonu veya biyopsi tanıyı destekleyebilir. Görme belirtisi varsa aynı gün göz uzmanı değerlendirmesi gerekir. Görme kaybı riski nedeniyle güçlü klinik şüphede kortikosteroid tedavisi doğrulayıcı testin tamamlanmasını beklemeyebilir; bu karar ilgili uzmanla acilen koordine edilir. Bu öneri tüm baş ağrılarına steroid başlama anlamına gelmez.
KAYNAKLAR
Kaynakları görüntülemek için tıklayın
- Headache ↗
NIH / NINDS · Erişim: 2026-10-23
- Headaches ↗
NHS · Kaynak tarihi: 2024-04-17 · Erişim: 2026-10-23
- Headache ↗
MedlinePlus / U.S. National Library of Medicine · Kaynak tarihi: 2025-10-27 · Erişim: 2026-10-23
- ACR Appropriateness Criteria: Headache (2022 revision) ↗
American College of Radiology · Erişim: 2026-10-23
- Reference programme: diagnosis and treatment of headache disorders and facial pain, 3rd edition ↗
Danish Headache Society · Erişim: 2026-10-23
- Guideline for primary care management of headache in adults ↗
College of Family Physicians of Canada / Alberta TOP · Erişim: 2026-10-23
- Subarachnoid haemorrhage caused by a ruptured aneurysm: diagnosis and management (NG228) ↗
NICE · Kaynak tarihi: 2022-11-23 · Erişim: 2026-10-23
- Headache – Emergency management in children, CHQ-GDL-60017 version 3.1 ↗
Children’s Health Queensland · Kaynak tarihi: 2024-03-20 · Erişim: 2026-10-23
- Pre-eclampsia ↗
Royal College of Obstetricians and Gynaecologists · Erişim: 2026-10-23
- Headache after a spinal or epidural anaesthetic ↗
Royal College of Anaesthetists · Erişim: 2026-10-23
- Temporal arteritis ↗
NHS · Kaynak tarihi: 2023-08-14 · Erişim: 2026-10-23
- Acute treatment of migraine in primary care ↗
NHS Scotland / Centre for Sustainable Delivery · Kaynak tarihi: 2025-01-31 · Erişim: 2026-10-23
- Tension headaches ↗
NHS · Erişim: 2026-10-23
- Management of patients presenting to the emergency department with sudden onset severe headache: systematic review of diagnostic accuracy studies. ↗
Emergency medicine journal : EMJ · Kaynak tarihi: 2022-03-31 · Erişim: 2026-10-24
PMID 35361627; DOI 10.1136/emermed-2021-211900. Yorum PubMed özetine dayanır; tam metin incelemesi değildir.
- Subarachnoid haemorrhage in the emergency department (SHED): a prospective, observational, multicentre cohort study. ↗
Emergency medicine journal : EMJ · Kaynak tarihi: 2024-11-21 · Erişim: 2026-10-24
PMID 39266054; DOI 10.1136/emermed-2024-214068. Yorum PubMed özetine dayanır; tam metin incelemesi değildir.
- What Proportion of Emergency Department Headache Patients With Normal Neurology Have a Serious Secondary Headache Cause? A HEAD Study Report. ↗
Emergency medicine Australasia : EMA · Kaynak tarihi: 2025-10 · Erişim: 2026-10-24
PMID 40926711; DOI 10.1111/1742-6723.70138. PubMed özeti ve seçilmiş tam metin yöntem/sonuç bölümleri incelendi; bütün metin ve eklerin denetimi değildir. Özet ve gövde güven aralığı farklılığı nedeniyle iki aralık da aktarılmadı.
Bu içerik genel bilgilendirme içindir; tanı veya kişisel tedavi önerisi değildir. Acil tehlike belirtilerinde Türkiye’de 112’yi arayın.
BU MADDEYİ GELİŞTİRİN
Bir hata veya eksik kaynak mı gördünüz? Gerekçenizi ve varsa kaynaklı düzeltme önerinizi editoryal incelemeye iletin.