CADASIL

ÖYKÜ VE KLİNİK İPUÇLARI

Migren aurasının başlangıç yaşı ve biçimi, geçirilmiş odaksal nörolojik olaylar, kalıcı sekel, depresyon veya apati ve günlük planlamadaki değişiklikler sorgulanır. Ailede genç yaş inme veya bilişsel hastalık öyküsü genetik olasılığı artırabilir; aile öyküsünün bilinmemesi tanıyı dışlamaz. Hipertansiyon, diyabet ve tütün kullanımı ayrıca kaydedilir.

ÖYKÜ VE KLİNİK İPUÇLARI — DEVAM

200 hastalık genotip temelli araştırmada NOTCH3 bölgesi yanında vasküler risk faktörleri de hastalık yüküyle ilişkili bulunmuştur. Bu nedenle “genetik olduğuna göre değiştirilecek bir şey yok” yaklaşımı uygun değildir. Bununla birlikte gözlemsel ilişki, belirli bir tansiyon ilacının CADASIL’i durdurduğunu göstermez. Amaç eşlik eden tedavi edilebilir riskleri gözden kaçırmamaktır.

Nörolojik muayene önceki ve yeni motor/duysal kayıpları, konuşmayı, yürüyüşü ve dengeyi değerlendirir. Başlangıç işlev düzeyinin kaydı sonraki değişikliklerin yorumunu kolaylaştırır. Bilişsel değerlendirmede yalnız hafıza değil, işlem hızı ve yürütücü işlevler de ele alınmalıdır.

MUAYENE — DEVAM

Apati, depresyon ve bilişsel yavaşlama benzer gündelik yakınmalara yol açabilir; bunları “isteksizlik” şeklinde tek bir etikete indirgemek uygun değildir. Gerektiğinde nöropsikolojik ve psikiyatrik değerlendirme bakım planına katılır. Muayenesi iyi olan kişide genetik hastalık yoktur sonucu çıkarılmaz; tanı, muayenenin dışındaki kanıtları da gerektirir.

Sporadik küçük damar hastalığı, MS, diğer monogenik damar hastalıkları ve farklı beyaz cevher bozuklukları düşünülür. Hipertansiyon varlığı kalıtsal nedeni dışlamaz. Benzer şekilde ailede migren bulunması tek başına CADASIL kanıtı değildir. Klinik, MR örüntüsü ve moleküler bulgu birlikte tutarlı olmalıdır.

AYIRICI TANI — DEVAM

NOTCH3’te herhangi bir varyant saptanması hastalık yapıcılıkla eşdeğer değildir. Varyant sınıflaması, etkilediği protein bölgesi ve klinik bağlam uzmanlarca değerlendirilir. Araştırmalarda kullanılan düşük/orta/yüksek risk kategorileri bir tanı testinin pozitif-negatif eşdeğeri değildir; düşük riskli grupta da bireysel bulgu olabilir.

TANISAL YAKLAŞIM VE SINIRLAR

Tanıda NOTCH3 moleküler incelemesi merkezîdir. Sonuç kesin değilse uygun hastada deri biyopsisinin ultrastrüktürel ve immünohistokimyasal bulguları yardımcı olabilir. MR hastalık yükünü ve alternatif nedenleri incelemek için kullanılır; biyopsi herkes için ilk test değildir.

TANISAL YAKLAŞIM VE SINIRLAR — DEVAM

Genetik raporun sınıflama gerekçesi ve test kapsamı değerlendirilir. Yeni genotip-fenotip araştırmaları risk bilgisini geliştirir; grup ortalaması veya ailedeki tek kişinin seyri bireysel prognoz değildir.

TEDAVİ VE GÜVENLİK

Mevcut yaklaşım damar risklerinin kontrolü, inme sonrası destek/rehabilitasyon, migren tedavisi ve ruhsal-bilişsel gereksinimlerin karşılanmasına dayanır. 2026 pratik derlemesi gen hedefli yöntemleri halen araştırma aşamasında tartışır; hücre veya hayvan deneyindeki olumlu etki insanlarda etkili onaylı tedavi olarak sunulmaz.

TEDAVİ VE GÜVENLİK — DEVAM

Antitrombotik tedavi kararı gerçek endikasyon ve kanama riskiyle bireyselleştirilir. EAN uzlaşısı klinik iskemik inme geçirmemiş kişide yalnız CADASIL tanısı nedeniyle antiagregan kullanımını destekleyen kanıt bulunmadığını belirtir. Akut inmede reperfüzyon ve diğer tedavi kararları uzman inme ekibine aittir; internetten okunan genel yasak veya standart reçete nedeniyle acile başvuru geciktirilmez.

İZLEM VE GÜNLÜK YAŞAM

İzlem sıklığı belirti yükü, işlev ve bakım gereksinimine göre belirlenir; herkese tek bir MR takvimi dayatılmaz. Yeni inme, bilişsel değişim, duygudurum ve gündelik bağımsızlık birlikte izlenir. Destek ihtiyacı yalnız ciddi demans geliştiğinde başlamaz.

İZLEM VE GÜNLÜK YAŞAM — DEVAM

Genotip risk katmanları kesin yaşam süresi hesaplayıcısı değildir. Klinik ve toplum kohortları farklı sonuç verebilir; risk bilgisi kişisel bağlam ve damar sağlığı bakımıyla birlikte değerlendirilir.

ACİL UYARILAR VE SEVK

Yüzde ani kayma, tek taraflı güçsüzlük/uyuşma, konuşma veya görme bozukluğu, ani ciddi denge kaybı inme belirtisi olabilir. Belirtiler düzelmiş olsa bile acil değerlendirme gerekir. Yeni olay sırf daha önce auralı migren olduğu için migrene bağlanmamalıdır. Başlangıç zamanı, mevcut ilaçlar ve CADASIL tanısı acil ekibe bildirilir; kişi kendi aracıyla hastaneye gitmemelidir.