ERKEN VE GECİKMİŞ ERGENLİK

GENEL BAKIŞ

Bu bölümün ilk açıklaması yukarıdaki özette sunulmuştur.

ERKEN ERGENLİĞİN BULGULARI

Kızlarda sekiz, erkeklerde dokuz yaşından önce başlayan ergenlik bulguları erken ergenlik açısından incelenir. Kızlarda ilerleyen meme gelişimi, erkeklerde testis ve penis büyümesi önemlidir. Boy uzamasının hızlanması eşlik edebilir. Yalnız koltuk altı kokusu veya kıllanma aynı hormonal süreci göstermeyebilir; erken adrenarş, gerçek ergenlik başlangıcından ayrılmalıdır. Evde kullanılan östrojen veya androjen içeren krem ve ürünlerle temas da öyküde sorgulanır. [1]

GECİKME VE RİSKLER

Kızlarda on üç yaşında meme gelişiminin başlamamış olması değerlendirme nedenidir. Ailesel geç gelişim görülebilir; düşük enerji alımı, yoğun antrenmanla ilişkili yetersiz beslenme, yeme bozukluğu ve kronik hastalıklar da ergenliği geciktirebilir. Yumurtalık işlev bozukluğu veya Turner sendromu gibi durumlar ayırıcı tanıda yer alır. Vücut ağırlığına ilişkin sorgulama suçlayıcı değil destekleyici biçimde yapılmalıdır. [2]

Erkeklerde on dört yaşına kadar testis büyümesinin başlamaması gecikme kabul edilir. En sık nedenlerden biri ailesel yapısal gecikmedir. Ancak kronik hastalık, testis hasarı veya ergenliği yöneten hormonların eksikliği de düşünülebilir. Ailede geç gelişme olması, çocuğun değerlendirmesini bütünüyle gereksiz kılmaz. Önceki kanser tedavileri, testis ameliyatları ve eşlik eden koku alma güçlüğü hekime bildirilmelidir. [3]

TANISAL YAKLAŞIM

Hekim önce eski boy ve ağırlık ölçümlerini, değişikliklerin başlama zamanını ve ilerleme hızını inceler. Erken ergenlikte hormon testleri ve el bileğinden kemik yaşı değerlendirmesi kullanılabilir. Gerektiğinde uyarı testi veya beyin görüntülemesi yapılır; her çocukta aynı test dizisi zorunlu değildir. Merkezi ergenlik aktivasyonu, yumurtalık ya da testis kaynaklı hormon üretimi gibi diğer nedenlerden ayrılır. [1]

Gecikmiş ergenlikte hormon sonuçları, muayene ve büyüme örüntüsü birlikte yorumlanır. Özellikle kızlarda yumurtalık işlevi ile hipofiz kaynaklı uyarının ayrılması önemlidir; seçilmiş olgularda kromozom incelemesi gerekir. Tek bir düşük hormon değeri, kalıcı bir hastalığın kesin kanıtı sayılmaz. Sonuçların yaşa ve gelişim evresine göre uzman tarafından değerlendirilmesi gerekir. [2]

YÖNETİM VE İZLEM

Erken ergenliğin her türü ilaç gerektirmez. Merkezi erken ergenlikte seçilmiş çocuklara ilerleyişi baskılayan tedavi verilebilir; karar büyüme ve klinik gidişe dayanır. Tedavinin hedefi yalnız dış görünümü değiştirmek değildir. Aile kendi kendine hormon veya takviye başlamamalıdır. [1]

Yapısal gecikmede izlem ve güven verme yeterli olabilir. Bazı erkeklerde uzman kısa süreli testosteron tedavisi önerebilir; kalıcı hormon eksikliğinde daha uzun tedavi gerekir. Tedavi sonrasında gelişimin sürüp sürmediği kontrol edilir. İnternetteki erişkin hormon dozları çocuk veya ergene uygulanmaz. [3]

BAŞVURU VE ÖZEL GEREKSİNİMLER

Yaş sınırlarının dışında başlayan değişimler için randevu alınmalı; hızlı ilerleme veya aileyi kaygılandıran yeni bulgular görüşmede belirtilmelidir. Çocuğun değişen bedeni hakkında alay edilmesi önlenmeli, soru sormasına alan açılmalıdır. Mahremiyet ve yaşına uygun bilgilendirme muayenenin parçasıdır. Gecikme nedeniyle sosyal sıkıntı yaşayan ergenin yalnız laboratuvar sonuçlarına değil duygusal gereksinimlerine de yanıt verilmelidir. [4]

Ergenlik yakınmasına ani şiddetli baş ağrısı, açıklanamayan kusma, yeni nöbet, güçsüzlük veya bilinç değişikliği eşlik ederse rutin hormon randevusu beklenmez. Bunlar erken ergenliğe özgü değildir; çocukta ayrı nörolojik acil nedenlerin değerlendirilmesini gerektiren uyarılardır. Küçük çocuk belirtilerini anlatamıyorsa davranış ve genel durum değişikliği de hekime aktarılmalıdır. [5]

AKIL KARTI

Kıllanma ile gerçek ergenlik aynı değildir. Başlama yaşı kadar değişimin hızı, büyüme kaydı ve eşlik eden hastalıklar önemlidir. Değerlendirme yapılması mutlaka hormon tedavisi başlanacağı anlamına gelmez. [1,4]