FOTOTOKSİK VE FOTOALERJİK DERMATİT

ÖYKÜ: BÜTÜN MARUZİYETLERİ ZAMAN ÇİZGİSİNE YERLEŞTİRİN

Yeni ve uzun süredir kullanılan sistemik ilaçlar, sürülen ağrı kesiciler, kozmetikler, güneş koruyucular ve bitki teması sorulur. Maruziyet, ışık ve döküntü arasındaki süre kaydedilir. Fototoksik reaksiyon dakikalar-saatlerde, fotoalerjik reaksiyon sıklıkla 24–72 saatte belirir.

Birden çok ilaç kullananlarda sorumlu ajanı belirlemek güçtür. Pencere, solaryum ve mesleki yapay ışık maruziyeti gözden geçirilir. İlaç adı listesinden tek başına kesin nedensellik kurulmaz; klinik dağılım ve zaman ilişkisi birlikte değerlendirilir.

MUAYENE: FOTODAĞILIM VE KORUNMUŞ ALANLAR

Yüz, boyun, göğüs V alanı ve el sırtında dağılım; çene altı veya kulak arkasında korunma aranır. Fototoksisitede yanma ve keskin giysi sınırı, fotoalerjide kaşıntılı egzama ve örtülü alana taşma görülebilir. Bu örüntüler tek başına etkeni belirlemez.

AYIRICI TANI: BAŞKA FOTODERMATOZLARI DIŞLAYIN

Polimorf ışık erüpsiyonu, solar ürtiker, kronik aktinik dermatit, hava yoluyla kontakt dermatit, lupus ve porfiri düşünülür. İlaçla ilişkili psödoporfiri veya lupus benzeri döküntü klasik yanık görünümünden farklıdır; bütün fotodağılımlı lezyonlara aynı mekanizma atanmamalıdır.

TANI: FOTOYAMA TESTİNİN DOĞRU SORUSU

Fotoalerjik kontakt dermatit kuşkusunda fotoyama testi uzman merkezde planlanır. Avrupa konsensüsü UV filtreleri ve özellikle topikal NSAİİ içeren başlangıç serisini; seçilmiş olguda genişletilmiş seri ve hastanın kendi ürünlerini önerir. Olağan yama testiyle fotoalerji incelemesi birbirinin aynısı değildir.

2026 çok merkezli çalışmada ışınlama öncesi 24 saat kapatma, 48 saate göre bazı pozitiflikleri kaçırdı. Protokol, sonuçların yorumunu etkiler. Negatif veya uygun olmayan koşullarda yapılmış testle bütün ışık-ilaç reaksiyonları dışlanamaz; çalışma fotoalerjik kontakt reaksiyonları araştırmıştır.

Lupus veya porfiri kuşkusunda hedefli laboratuvar incelemesi ve gerektiğinde biyopsi yapılır. Fototest, fotoyama ve histoloji aynı soruya cevap vermez; inceleme klinik olasılığa göre seçilir.

TEDAVİ: ETKENİ KALDIRIN, MEKANİZMAYI GÖZETİN

Şüpheli ajan mümkünse değiştirilir veya kesilir; gerekli sistemik ilaç için karar reçeteleyen hekimle verilir. Fototoksisitede doz ve UV maruziyetini azaltmak bazen yardımcı olabilir; fotoalerjide aynı yaklaşım güvenilir çözüm değildir. Topikal kortikosteroid ve ağır olguda kısa sistemik tedavi bireyselleştirilir.

Belirlenen madde ve çapraz reaksiyon olasılığı değerlendirilir. Kimyasal güneş koruyucu fotoalerjisinde uygun mineral içerikli alternatif düşünülebilir; korunma bütünüyle terk edilmez. Lokal tedavi yeri, yaygınlığı ve yaşa göre seçilir.

EMA topikal ketoprofen için uygulanan alanın tedavi boyunca ve kesildikten sonraki iki hafta giysiyle güneşten korunmasını, her uygulama sonrası ellerin yıkanmasını ister. Oktokrilen içeren ürünlerle ilişkili reaksiyon olasılığı anlatılır. İki haftalık süre bütün fotosensitizan ilaçlara genellenmez.

İZLEM: DÜZELME VE KALICI DUYARLILIK

Etken kesilince döküntü genellikle geriler; fototoksik pigmentasyon daha uzun kalabilir. Nadiren fotoalerjik hassasiyet aylar-yıllar sürebilir. Kalıcı döküntüde tanı, devam eden gizli maruziyet ve koruma uygulaması yeniden değerlendirilir.

PROFESYONEL YÖNLENDİRME: YAYGIN REAKSİYON VE TANISAL BELİRSİZLİK

Ketoprofen ilişkili yaygın büllöz egzama veya ciddi fotosensitivite hızlı klinik değerlendirme gerektirir. Reaksiyon sürerken yeniden uygulama ile evde doğrulama yapılmaz; ürün durdurulur ve tıbbi değerlendirme sağlanır. Avrupa güvenlik kararı Türkiye ruhsat belgesi yerine geçmez.