HEMATOPOİETİK KÖK HÜCRE NAKLİ

AMAÇ, NAKİL TÜRLERİ VE ALTERNATİFLER

Hematopoietik kök hücre nakli, kan hücrelerini üreten sistemin yeniden kurulmasını amaçlar. Özellikle bazı lösemi, lenfoma ve miyelomlarda kullanılır; seçilmiş kanser dışı kan hastalıklarında da gerekli olabilir. Otolog nakilde kişinin kendi hücreleri, allojenik nakilde uygun bir vericinin hücreleri kullanılır. Bunlar yararları ve riskleri aynı olan seçenekler değildir. Hücreler çoğunlukla damar yoluyla verilir; nakil, kemiğin içine cerrahi olarak organ yerleştirilmesi anlamına gelmez. Hazırlık tedavisi ve sonrasındaki toparlanma, hücrelerin verildiği günden çok daha uzun bir süreçtir. [1]

Otolog yaklaşım yüksek doz tedavi sonrasında kan üretiminin toparlanmasını destekler. Allojenik nakilde vericinin bağışıklık hücreleri hastalığa karşı ek etki gösterebilir, ancak alıcının dokularına saldırma riski de bulunur. Verici seçimi yalnız kan grubuna değil doku uyumuna dayanır. Hastalığın türü ve evresi, önceki tedaviler, organ işlevleri ve başka etkili seçeneklerin bulunması birlikte değerlendirilir. Nakil her hasta için en iyi seçenek değildir; uygun ilaç tedavileri veya diğer hastalığa özgü yaklaşımlar karşılaştırılır. Beklenen yarar ile kısa ve uzun dönem risklerin kişisel olarak açıklanması gerekir. Kendi hücreleriyle nakil yapılması risksiz bir tedavi anlamına gelmez. [1]

Verici uyumunun yanında, hastalığın yanıtı ve kişinin yoğun tedaviyi kaldırabilmesi de değerlendirilir. [1]

HAZIRLIK VE BAKIMIN PLANLANMASI

Nakil öncesinde hastalığın durumu ve genel sağlık ayrıntılı incelenir. Kalp, akciğer ve diğer organların değerlendirilmesi; enfeksiyon araştırması ve ağız diş sağlığı incelemesi gerekebilir. Bakım veren kişinin rolü, merkeze ulaşım, barınma ve uzun süreli kontroller de planın parçasıdır. Hastanın günlük işlerini ve iş yaşamını nasıl düzenleyeceği erkenden konuşulmalıdır. Süreç fiziksel olduğu kadar ruhsal ve sosyal destek gerektirir. Tedaviye ilişkin soruları yazmak ve görüşmelere destek olacak bir yakınla katılmak yararlı olabilir. [2]

Hazırlık tedavisinde kemoterapi ve bazen radyoterapi kullanılır. Uygulanacak yoğunluk hastalığa ve kişinin dayanıklılığına göre değişir. Doğurganlığın korunması gibi geleceğe yönelik konular tedavi başlamadan ele alınmalıdır. Kullanılan bütün ilaçlar ve destek ürünleri bildirilir; hasta bunları kendi kararıyla değiştirmez. Nakil sonrasında kan sayımları ve organ işlevleri yakından izlenir. Kan ürünleri, enfeksiyondan korunma ve beslenme desteği gerekebilir. Hastaneden çıkış bütün risklerin bittiği anlamına gelmez. Evde bakım gereksinimi, kontrol sıklığı ve merkeze ne zaman acilen ulaşılacağı taburculuk öncesinde açıklanır. Yakınların eğitim gereksinimi de hastanınki kadar dikkate alınmalıdır. [2]

Bakım veren kişinin ulaşılabilirliği ve merkeze dönüş olanağı planlanmalıdır. Sık kontrollerin yükü, tedavi başlamadan sosyal destek ekibiyle birlikte ele alınabilir. [2]

RİSKLER, ACİL BELİRTİLER VE UZUN DÖNEM İZLEM

Kan hücrelerinin azalması enfeksiyon, kansızlık ve kanama riskini artırabilir. Bulantı, ishal, ağız yaraları ve yorgunluk gelişebilir. Allojenik nakilde graft versus host hastalığı, vericinin hücrelerinin alıcının dokularını hedeflemesidir; deri, bağırsak ve başka organlar etkilenebilir. Daha düşük yoğunluklu hazırlık uygulanması ciddi yan etki olmayacağı anlamına gelmez. Ateş veya enfeksiyon belirtilerinde nakil ekibiyle hemen iletişime geçilir. Belirgin kanama, nefes darlığı, bilinç değişikliği veya hızlı kötüleşmede acil yardım istenir. Yeni döküntü, artan ishal veya beslenememe de erken bildirilmelidir. [3]

Enfeksiyon riski eve çıktıktan sonra sürebilir. El hijyeni, hasta ziyaretçilerden kaçınma ve gıda güvenliği konusundaki merkez talimatları izlenir. Farklı merkezlerin beslenme kuralları aynı olmayabilir; gereksiz kısıtlama yerine kendi ekibi ve diyetisyeniyle görüşülür. Koruyucu ilaçlar hekim önerisi olmadan bırakılmaz. Yan etki yaşamak tedaviyi sessizce kesme nedeni değil, ekiple iletişim nedenidir. Uzun dönem kontrolde doğurganlık, organ etkileri ve günlük işlevler değerlendirilir. Kan değerlerinin düzelmesi bağışıklığın bütünüyle toparlandığını tek başına göstermez. Hastanın yorgunluk ve psikolojik yükü de takipte ele alınmalı, yardım gereksinimi utanılacak bir durum olarak görülmemelidir. [3]

Beslenme güçlüğü veya ağız yaraları saklanmamalıdır. Ekip ağrı kontrolü ve beslenme desteği sağlayarak kişinin tedavi sürecini daha güvenli sürdürmesine yardımcı olabilir. [3]

AKIL KARTI VE ÖĞRETİCİ TABLO

Akıl kartı: Otolog ve allojenik nakiller farklıdır; verici hücrelerinin yararı ile bağışıklık kaynaklı riskleri birlikte değerlendirilir. [1]