İŞLEM SEDASYONU VE ANALJEZİ
ÖZET
İşlem sedasyonu, bir inceleme veya tedavi sırasında kaygıyı ve rahatsızlığı azaltmak için kullanılan kontrollü ilaç uygulamasıdır. Gerektiğinde ağrı kontrolü ve lokal anesteziyle birlikte planlanır. Bazı küçük girişimler yalnız lokal anesteziyle yapılabilirken bazıları genel anestezi gerektirir. Uygun seçenek işlemin niteliği, kişinin sağlık durumu ve tercihleri birlikte değerlendirilerek belirlenir.
Sedasyon tek ve değişmez bir bilinç düzeyi değildir. Minimal, orta ve derin düzeyler farklı yanıt ve solunum özellikleri taşır; kişi amaçlanandan daha derin bir düzeye geçebilir. Bu nedenle uygulayıcı, yalnız planlanan düzeyi sağlayabilmeli değil, beklenenden derin sedasyon gelişirse hastayı kurtarabilecek beceri ve olanaklara da sahip olmalıdır.
İşlem öncesinde kalp ve akciğer hastalıkları, kırılganlık, önceki anestezi sorunları, kullanılan ilaçlar ve alerjiler değerlendirilir. Hava yolu tıkanıklığı veya aspirasyon riski ayrıca ele alınır. İşlemin süresi, ağrısı ve hareketsizlik gereksinimi de planı değiştirir. Yüksek risk, daha deneyimli bir ekibe veya farklı bir uygulama ortamına gereksinim doğurabilir.
Güvenlik, işlem boyunca ve derlenme döneminde düzenli gözlem gerektirir. Oksijen satürasyonu, solunum, kan basıncı ve sedasyon düzeyi izlenir; uygun durumlarda kapnografi kullanılır. Ölçümler kaydedilir ve alarmlar dikkatle değerlendirilir. Hastanın görünürde uyuyor olması tek başına solunumunun yeterli olduğunu göstermez; izlem cihazları da klinik gözlemin yerine geçmez.
Planlı girişimde yeme ve içme konusunda kurumun verdiği talimatlar izlenmelidir. Eve dönüşte sorumlu bir yetişkinin desteği gerekebilir. Sedatiflerin etkisi geçene kadar araç kullanmak, önemli karar vermek veya bakım sorumluluğu üstlenmek güvenli olmayabilir. Uykululuk, dengesizlik, solunumun yavaşlaması ve kan basıncında düşme görülebilir; kişisel riskler önceden konuşulmalıdır.
Acil veya zamana duyarlı girişimlerde durum farklı değerlendirilir: işlem yalnız açlık süresi nedeniyle ertelenmemelidir. Son yeme-içmenin zamanı ve içeriği diğer risklerle birlikte ele alınır. Bu ilke, planlı işlem için verilen açlık talimatlarını kişinin kendi başına değiştirmesi anlamına gelmez; aciliyet ve güvenlik kararını yetkin klinik ekip verir.
- işlem sedasyonu
- analjezi
- sedasyon derinliği
- kapnografi
- derlenme güvenliği
GENEL OKUYUCU
GENEL OKUYUCU İÇİN: HATIRLAMA VE KONTROL
Sedasyon altında işlemin bazı bölümleri hatırlanabilir; her düzey genel anestezi gibi tam bilinç kaybı oluşturmaz. Önceden hangi düzeyin amaçlandığını, kimin uygulayacağını, kişisel riskleri ve ne zaman eve dönülebileceğini sormak yararlıdır.
SAĞLIK PROFESYONELLERİ İÇİN KLİNİK YAKLAŞIM
ANAMNEZ
HASTA VE İŞLEM RİSKİNİ BİRLİKTE DEĞERLENDİRMEK
Uyku apnesi, ciddi obezite, sınırlı kardiyorespiratuvar rezerv, önceki beklenmeyen sedasyon yanıtı ve mide boşalmasını etkileyen durumlar sorgulanır. Ortak hava yolu kullanılan endoskopik girişimler, uzun süre ve uygunsuz pozisyon ek planlama gerektirebilir.
FİZİK MUAYENE
İZLEM SORUMLUSUNU AYIRMAK
Orta sedasyonda işlem yapan kişiden ayrı, hastayı izlemekle görevlendirilmiş bir çalışan bulunmalıdır. Bu kişi apne ve hava yolu tıkanıklığını tanıyabilmeli ve yardım çağırabilmelidir. Başlangıç, işlem ve derlenme değerlendirmeleri kayıt altına alınır.
AYIRICI TANI
SEDASYON DÜZEYİ VE KURTARMA GEREKSİNİMİ
Orta sedasyonda sözel veya hafif dokunsal uyarıya amaçlı yanıt beklenir; derin sedasyonda uyandırma zorlaşır ve solunum desteği gerekebilir. Bu sınırlar kişiden kişiye değişebildiğinden düzeyler sabit doz kategorileri değildir. Ağrılı uyarıdan refleks çekilme amaçlı yanıt sayılmaz.
TANISAL YAKLAŞIM
MONİTÖR ARAŞTIRMASINI DOĞRU YORUMLAMAK
Deitch çalışmasında kapnografi, propofolle sedasyon sırasında hipoksi olaylarını azalttı. Bununla birlikte tek merkezin seçilmiş erişkinleri ve belirli hipoksi eşiği incelendi. Erken solunum uyarısının bütün klinik sonuçlarda aynı büyüklükte yarar sağlayacağı varsayılmaz.
Campbell çalışmasında desatürasyon sıklığı değişmedi. Farklı eşikler, uygulama biçimleri ve hasta seçimi sonuçların doğrudan eşitlenmesini sınırlar. Bir çalışmanın olumsuz sonucu güncel izlem standardını tek başına geçersiz kılmaz.
TEDAVİ
BEKLENENDEN DERİN SEDASYON VE YENİDEN BASKILANMA
Ekip, hava yolu desteği ve dolaşım sorunlarına müdahale için hazırlıklı olmalıdır. Opioid veya benzodiazepin kullanılan orta sedasyonda uygun antagonistlerin erişilebilirliği önemlidir. Antagonistle düzelme sonrasında etkisi azalınca sedasyon ve kardiyorespiratuvar baskılanma geri dönebileceğinden izlem sürdürülür; rutin tersine çevirme güvenlik planının yerine geçmez.
İZLEM VE ÖNERİLER
TABURCULUK VE DEVİR
Uyanıklık ve yaşamsal bulgular başlangıç düzeyine dönmeli, hava yolu tıkanıklığı veya solunum baskılanması riski geçmelidir. Taburculukta sorumlu yetişkin ve sözlü-yazılı bakım bilgileri sağlanır. Başka ekibe devredilen hastada ilaçlar, olaylar ve izlem bulguları aktarılır.
ACİL/SEVK ÖLÇÜTLERİ
DERLENMEDE KÖTÜLEŞME
Apne, hava yolu tıkanıklığı veya dolaşım baskılanması geliştiğinde işlem ekibi gecikmeden kurtarma yaklaşımını başlatmalıdır. Sedasyon işlemi bitmiş olsa bile riskin sona erdiği varsayılmaz; uygun izlem ve acil müdahale olanakları korunur.
KAYNAKLAR
Kaynakları görüntülemek için tıklayın
- Sedation explained, Third Edition ↗
Royal College of Anaesthetists · Kaynak tarihi: Mart 2025 · Erişim: 2026-10-31
- Continuum of depth of sedation: Definition of general anesthesia and levels of sedation/analgesia — izinli yeniden basım ↗
American Society of Anesthesiologists; Ipas üzerinde izinli metin · Kaynak tarihi: ASA son değişiklik 2024-10-23; Ipas gözden geçirme 2026-01-25 · Erişim: 2026-10-31
- Assessment ↗
NSW Agency for Clinical Innovation · Kaynak tarihi: Güncel portal; tek sayfa kesin yayın tarihi belirtilmemiş · Erişim: 2026-10-31
- Monitoring requirements ↗
NSW Agency for Clinical Innovation · Kaynak tarihi: Güncel portal; tek sayfa kesin yayın tarihi belirtilmemiş · Erişim: 2026-10-31
- Practice Guidelines for Moderate Procedural Sedation and Analgesia 2018 ↗
American Society of Anesthesiologists ve ortak kuruluşlar · Kaynak tarihi: 2018 Mart · Erişim: 2026-10-31
- Unscheduled Procedural Sedation Multidisciplinary Delphi Consensus Guidelines, Part 2: Clinical Practice ↗
Green SM ve arkadaşları; ACEP ve ortak kuruluşlar · Kaynak tarihi: Eylül 2026; ACEP kurul onayı 2026-04-29 · Erişim: 2026-10-31
- Does end tidal CO2 monitoring during emergency department procedural sedation and analgesia with propofol decrease the incidence of hypoxic events? A randomized, controlled trial ↗
Deitch K ve arkadaşları; Annals of Emergency Medicine · Kaynak tarihi: 2010 Mart; elektronik 2009-09-24 · Erişim: 2026-10-31
- End-tidal capnometry during emergency department procedural sedation and analgesia: a randomized, controlled study ↗
Campbell SG ve arkadaşları; World Journal of Emergency Medicine · Kaynak tarihi: 2016; 7(1):13–18 · Erişim: 2026-10-31
KONU HAKKINDA SEÇİLMİŞ 2 ARAŞTIRMA
Klinik sorularla doğrudan ilişkili doğrulanmış çalışmalar seçildi; yirmi yayın kotası doldurulmadı. Okuma kapsamı ve çalışma sınırlılıkları ayrıca belirtildi.
01 · KAPNOGRAFİ ERİŞİMİNİN HİPOKSİYE ETKİSİ
Does end tidal CO2 monitoring during emergency department procedural sedation and analgesia with propofol decrease the incidence of hypoxic events? A randomized, controlled trial
Deitch K ve arkadaşları · Annals of Emergency Medicine · 2010
Çalışma türü: Kapnografi görünür veya uygulayıcıya kör olacak biçimde randomize çalışma.
Kapsam: Son analizde 132 erişkin; 68 ve 64 kişi.
ÖZET
Satürasyonun yüzde 93 altına düşmesi yüzde 25 ve yüzde 42 idi; kapnografi solunum baskılanmasını hipoksiden medyan 60 saniye önce gösterdi.
Özet okundu. Tek merkez, propofol ve ek oksijen bağlamı; uzun dönem ciddi olay yararı kanıtlanmadı.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 19783324 · DOI: 10.1016/j.annemergmed.2009.07.030
02 · DAHA BÜYÜK ACİL SERVİS ÇALIŞMASINDA FARKLI SONUÇ
End-tidal capnometry during emergency department procedural sedation and analgesia: a randomized, controlled study
Campbell SG ve arkadaşları · World Journal of Emergency Medicine · 2016
Çalışma türü: Tek merkezli, körlenmemiş randomize çalışma.
Kapsam: 986 kişi: standart bakım 501, ek kapnometri 485; 16 yaş üzeri, kritik hastalar dışlandı.
ÖZET
Yüzde 90 altı desatürasyon sıklığı farklı değildi; ek kapnometri grubunda hava yolu pozisyonuna müdahale ve hipotansiyon daha sıktı.
İndeksli tam metin okundu. Tedavi standartlaştırılmadı; cihazla izlem, klinisyenin davranışını da değiştirebilir. Pozisyon müdahalesi yüzdelerinde özet-gövde çelişkisi nedeniyle oranlar aktarılmadı.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 27006732 · DOI: 10.5847/wjem.j.1920-8642.2016.01.002
Bu içerik eğitim amaçlıdır; kişisel tanı ve tedavinin veya sağlık profesyonelinin bireysel değerlendirmesinin yerine geçmez.
BU MADDEYİ GELİŞTİRİN
Bir hata veya eksik kaynak mı gördünüz? Gerekçenizi ve varsa kaynaklı düzeltme önerinizi editoryal incelemeye iletin.