KATATONİ

BAŞLANGIÇ VE NEDEN

İlk atakta tıbbi ve psikiyatrik nedenler birlikte araştırılır. Önceki atakta yeterli inceleme yapıldığı varsayılmaz. İlaçlar, yakın zamanda benzodiazepin veya klozapin kesilmesi, madde kullanımı ve yoksunluk sorgulanır. Ensefalit, yapısal lezyon ve nöbet özellikle önemlidir. [1]

SİSTEMATİK GÖZLEM

Gözlem, komutlara yanıt ve motor muayene birleştirilir. DSM-5-TR çerçevesi 12 özellikten en az 3’ünü gerektirir: stupor, katalepsi, balmumu esnekliği, mutizm, negativizm, postür alma, manierizm, stereotipi, dış uyaranlardan etkilenmeyen ajitasyon, grimasing, ekolali ve ekopraksi. [1,2]

DELİRYUM, NÖBET VE MOTOR SENDROMLAR

Deliryumla katatoni birlikte bulunabilir. Yoğun bakım kohortunda bu birliktelik sık görülmüştür; yalnız bilinç dalgalanması nedeniyle motor sendrom gözden kaçırılmamalıdır. [4]

Nonkonvülzif status ve stiff-person sendromu da lorazepama yanıt verebilir; pozitif test özgül değildir. Parkinsonizm, akinetik mutizm ve locked-in sendromu değerlendirilir. [2,3]

ÖLÇEK İLE TANIYI AYIR

BFCRS’nin ilk 14 tarama maddesinden en az 2’si pozitifse 23 maddelik tam değerlendirmeye geçilir. Tarama sonucu tek başına tanı değildir; tanısal ölçütler ve bağlam gerekir. Aynı ölçeğin seri kullanımı yanıtı izlemeye yardım eder. [1]

Kan sayımı, metabolik değerlendirme ve klinik bağlama göre enfeksiyon, tiroid ve toksikoloji incelemeleri yapılır. MR, EEG ve gerektiğinde BOS/otoimmün ensefalit araştırması nedenleri veya taklitçileri ayırt eder. Herkese aynı test paneli uygulanmaz. [3]

GÖZETİMLİ LORAZEPAM DENEMESİ

Başlangıç ölçeği kaydedilip lorazepam 1–2 mg IV/IM veya 2 mg oral uygulanabilir; IV sonrası 5, IM sonrası 15, oral sonrası 30 dakikada yeniden değerlendirilir. Yaklaşık % 50 düzelme tanıyı destekler, kesinleştirmez. Solunum ve sedasyon riski gözetilir. [2]

Yanıt varsa düzenli benzodiazepin tedavisi klinik yanıt ve toleransa göre ayarlanır. Çocuk, yaşlı ve solunumsal riski olan kişilerde daha düşük başlangıç dozu gerekebilir. Tedavi kanıtlarının çoğu kontrolsüz serilere dayanır. [1]

ECT VE DESTEK TEDAVİSİ

Benzodiazepinle düzelmeyen katatonide ECT değerlendirilir. Malign tabloda dopamin antagonistleri kesilir; lorazepama kısmi/yanıtsız durumda 48–72 saat içinde bilateral ECT önerilir. [2]

Sıvı-beslenme desteği, aspirasyon önlemleri, mobilizasyon, bası yarası bakımı ve uygun tromboz profilaksisi birlikte planlanır. Dopamin bloke eden ilaçlar gözden geçirilir; malign belirtilerde yoğun bakım desteği başlatılır. [3]

Anti-NMDA reseptör ensefalitinde katatoni tedavisi altta yatan hastalığın tedavisinin yerine geçmez. Bir kohort ve kapsam incelemesinde ECT yararı belirsizdi; eşzamanlı immünoterapi etkileri ayırmayı güçleştirdi. [5]

YANIT, KOMPLİKASYON VE YİNELEME

Vital bulgular ve tıbbi komplikasyonlar sık izlenir; yeme-içme, hareket ve deri bütünlüğündeki değişimler kaydedilir. [3]

Benzodiazepin aniden kesilmez; kademeli azaltılır. Yinelemede altta yatan hastalığın yeterli tedavisi kontrol edilir ve daha yavaş azaltma düşünülür. [2]

Büyük kayıt kohortunda hastaların yaklaşık dörtte birinde birden fazla atak vardı. Bu ilişki tek başına belirli bir uzun dönem ilaç rejiminin etkinliğini göstermez. [7]

ACİL SEVK

Ateş, otonom dengesizlik, rijidite, hızla kötüleşen bilinç veya ciddi ajitasyon malign tablo açısından acildir. Beslenememe, susuzluk ve aspirasyon şüphesi de gecikmeden hastane değerlendirmesi gerektirir. [3]