KUDUZ
ÖZET
Kuduz, enfekte memelilerin tükürüğüyle çoğunlukla ısırık veya tırmalama sonrası bulaşan, sinir sistemini etkileyen viral hastalıktır. Belirti başladıktan sonra neredeyse daima ölümcüldür; buna karşılık zamanında temas sonrası korunmayla önlenebilir. [1]
GENEL OKUYUCU
KAPSAM
Genel klinik çerçeve; belirtilen CDC takvimi uluslararası bir örnektir. Türkiye’de yetkili merkezin güncel ulusal kuduz profilaksi protokolü uygulanır.
TEMASTAN HEMEN SONRA
Şüpheli hayvan ısırığı veya tırmalamasında yarayı hemen bol su ve sabunla en az 15 dakika yıkayın ve gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurun. Aşılı olmanız yeniden değerlendirme ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Belirti çıkmasını beklemek tehlikelidir; korunma hastalık başlamadan uygulanır. [1]
KİMLER HIZLA DEĞERLENDİRİLMELİ?
Baş-boyun veya çoklu ısırıklar, küçük çocuklar ve yarasayla doğrudan temas öncelikli değerlendirme gerektirir. Yarasa temasında ısırık/tırmalama kesin dışlanamıyorsa bunu hekime bildirin. Hayvanın türü, bulunduğunuz bölge ve davranışı risk kararını etkiler; yalnız hayvanın o anda sakin görünmesiyle karar verilmez. [3]
SAĞLIK PROFESYONELLERİ İÇİN KLİNİK YAKLAŞIM
ANAMNEZ
TEMAS ÖYKÜSÜ
Hayvanın türü, temasın zamanı/yeri, yara veya mukozaya tükürük teması, hayvanın davranışı ve bölgesel kuduz riski kaydedilir. Önceki kuduz aşılarının belgesi ve immün baskılanma sorgulanır. Veteriner/halk sağlığı değerlendirmesiyle insan korunma planı eşgüdümlenir. [3]
FİZİK MUAYENE
Yara sayısı, derinliği ve nörovasküler/tendon hasarı değerlendirilir; yara enfeksiyonu ve kapatma gereksinimi ayrıca ele alınır. İlk aşı ile immünglobulin aynı enjektör veya aynı anatomik bölgeden verilmez. Bunlar yalnız teknik ayrıntı değil, korumanın etkinliğini etkileyen güvenlik basamaklarıdır. [2]
AYIRICI TANI
NÖROLOJİK TABLODA AYIRICI TANI
Açıklanamayan ensefalitte hayvan teması varsa kuduz düşünülür. Herpesvirüs, arbovirüs, enterovirüs ve otoimmün nedenler gibi daha sık ensefalit nedenleri de araştırılır. Paralitik biçimde belirgin ajitasyon veya su korkusu olmayabilir; yalnız tipik görünümün yokluğuyla dışlanmaz. [4]
TANISAL YAKLAŞIM
TANI VE KORUNMA KARARININ AYRILMASI
Belirtisiz temaslıda enfeksiyonu dışlayan güvenilir bir erken test yoktur; PEP kararı maruziyet değerlendirmesine dayanır. Hastalık kuşkusunda referans laboratuvarı ve halk sağlığı birimiyle tanısal süreç yürütülür. Tanı için beklemek gereken temas sonrası korunmayı geciktirmemelidir. [1]
TEDAVİ
TEMAS SONRASI KORUNMA
WHO kategori II temasta yara temizliği ve hemen aşı; kategori III temasta bunlara uygun immünglobulin veya ruhsatlı monoklonal antikor eklenmesini önerir. Önceden aşılanma ve immün durum rejimi değiştirir. Ülkenin onaylı kas içi/deri içi takvimi kullanılır; farklı takvimler gelişigüzel birleştirilmez. [1]
REJİM VE UYGULAMA GÜVENLİĞİ
CDC kas içi şemasında daha önce aşısız kişiye gün 0,3,7,14 aşı ve başlangıçta HRIG uygulanır; immün baskılanmada gün 28 ek dozu ve antikor kontrolü gerekir. Önceden uygun aşılanmış kişide gün 0 ve 3 aşı uygulanır, HRIG verilmez. Gebelik PEP için kontrendikasyon değildir. HRIG gerekiyorsa yara içine/çevresine uygulanması önemlidir; ilk gün atlandıysa ilk aşıdan sonra en geç 7. güne kadar değerlendirilir. [2]
İZLEM VE ÖNERİLER
Her dozun tarihi ve kullanılan ürün kaydedilir. Takvim sapması veya yurt dışında eksik/standart dışı uygulama varsa halk sağlığı uzmanıyla tamamlanma planı yapılır. İmmün baskılanmış kişide seri sonrası nötralizan antikor yanıtı değerlendirilir. Aşı randevusunu kendi kendine iptal etmek yerine tedavi ekibiyle görüşülür. [2]
ACİL/SEVK ÖLÇÜTLERİ
KLİNİK HASTALIK ŞÜPHESİ
Temas sonrası ateşle birlikte yara yerinde olağandışı karıncalanma, ilerleyen yutma güçlüğü, hidrofobi, bilinç değişikliği veya güçsüzlük acil değerlendirilmelidir. [4]
Ensefalit ve otonom instabilite yatış gerektirir. Kuduz doğrulandığında kanıtlanmış güvenilir kür yoktur; uzman ekip destek ve şefkatli palyatif bakımı planlar. [5]
DİĞER PROFESYONEL AYRINTILAR
BAKIMDA BULAŞ ÖNLEMLERİ
Şüpheli veya doğrulanmış olgunun bakımında standart önlemler uygulanır. Riskli tükürük/mukoza teması ayrıca değerlendirilir. Giysi veya yatak gibi eşyalarla sıradan temas kuduz bulaşı olarak değerlendirilmez; sağlık çalışanının ailesi yalnız bakım veriyor olması nedeniyle risk altında değildir. [3]
WHO TEMAS KATEGORİLERİ
Önceki aşılanma ve bağışıklık durumu ayrıca değerlendirilir; tablo kişisel reçete değildir.
KAYNAKLAR
Kaynakları görüntülemek için tıklayın
- Rabies ↗
WHO · Kaynak tarihi: 2026 · Erişim: 2026-10-25
- Rabies Post-exposure Prophylaxis Guidance ↗
CDC · Kaynak tarihi: 2026 · Erişim: 2026-10-25
- Clinical Screening for Rabies PEP ↗
CDC · Kaynak tarihi: 2026 · Erişim: 2026-10-25
- Clinical Features of Rabies ↗
CDC · Kaynak tarihi: 2026 · Erişim: 2026-10-25
- Clinical Overview of Rabies ↗
CDC · Kaynak tarihi: 2025 · Erişim: 2026-10-25
KONU HAKKINDA SEÇİLMİŞ 8 ARAŞTIRMA
Araştırmalar farklı hasta grupları ve yöntemler içerir; sonuçları her hastaya aynı biçimde uygulanamaz. Yalnız konuya doğrudan katkı sunan çalışmalar seçilmiştir.
01 · PROFİLAKSİ BAŞLANMASINA RAĞMEN ÖLÜMCÜL KUDUZ OLGULARI
Human rabies despite post-exposure prophylaxis: a systematic review of fatal breakthrough infections after zoonotic exposures.
Whitehouse ER ve arkadaşları · The Lancet. Infectious diseases · 2023
Çalışma türü: Sistematik derleme
Kapsam: 52 yayında 122 profilaksi sonrası gelişen ölümcül enfeksiyon.
ÖZET
Olguların önemli bölümünde ağır yaralanma ve temel korunma uygulamalarından sapma vardı. İmmünglobulin uygulama hatası, gecikme ve immün baskılanma olası katkılar arasındaydı. Doğru profilaksiye rağmen başarısızlık çok nadir bildirildi.
Yalnız başarısız olgular derlenmiştir; toplam profilaksi alanların sayısı olmadığından başarısızlık oranı hesaplanamaz. Bulgular aşıyı geciktirme gerekçesi değildir.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 36535276 · DOI: 10.1016/S1473-3099(22)00641-7
02 · ÇOCUKLARDA İKİ VE ÜÇ DOZ TEMAS ÖNCESİ AŞILAMA
A randomized open-label trial of 2-dose or 3-dose pre-exposure rabies prophylaxis among Thai children.
Janewongwirot P ve arkadaşları · Vaccine · 2019
Çalışma türü: Randomize açık etiketli çalışma
Kapsam: Tayland’da 2–12 yaşlarında 107 sağlıklı çocuk.
ÖZET
İlk seri sonrası her iki grupta yeterli antikor oluştu. Bir yıl sonra iki doz grubunda eşik üzerinde kalanların oranı daha düşüktü; rapel sonrası her iki grup güçlü yanıt verdi.
Araştırmadaki iki doz gün 0 ve 28 şeması güncel bütün iki doz takvimleriyle aynı değildir. Antikor sonucu gerçek maruziyet sonrası klinik korumayı doğrudan ölçmez.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 31358408 · DOI: 10.1016/j.vaccine.2019.07.055
03 · BİR HAFTALIK TEMAS ÖNCESİ ŞEMALAR VE BİR YIL SONRA HATIRLATMA YANITI
One-week intramuscular or intradermal pre-exposure prophylaxis with human diploid cell vaccine or Vero cell rabies vaccine, followed by simulated post-exposure prophylaxis at one year: A phase III, open-label, randomized, controlled trial to assess immunogenicity and safety.
Quiambao BP ve arkadaşları · Vaccine · 2022
Çalışma türü: Randomize açık etiketli kontrollü faz III çalışma
Kapsam: 2–64 yaşlarında 570 sağlıklı katılımcı.
ÖZET
Bir haftalık şemalar güçlü antikor yanıtları sağladı; ancak ana kas içi kısa şemanın klasik şemaya aşağı olmadığı birincil karşılaştırmada gösterilemedi. Bir yıl sonraki simüle PEP sonrası neredeyse tüm katılımcılar serokonversiyona ulaştı.
Simüle PEP gerçek kuduz teması değildir. İkincil olumlu bulgular başarısız birincil aşağı olmama sonucunu ortadan kaldırmaz.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 35933278 · DOI: 10.1016/j.vaccine.2022.07.037
04 · REKOMBİNANT KUDUZ ANTİKORU NM57
Rabies Virus Neutralizing Activity, Safety, and Immunogenicity of Recombinant Human Rabies Antibody Compared with Human Rabies Immunoglobulin in Healthy Adults.
Zhang JN ve arkadaşları · Biomedical and environmental sciences : BES · 2022
Çalışma türü: Randomize karşılaştırmalı erken klinik çalışma
Kapsam: Çin’de 60 sağlıklı erişkin; iki NM57 dozu ve HRIG karşılaştırması.
ÖZET
Daha yüksek NM57 dozunda nötralizan antikor düzeyleri daha yüksekti; daha düşük doz ile HRIG benzer düzeyler gösterdi. Bildirilen yan etkiler çoğunlukla hafifti ve ciddi olay görülmedi.
Küçük sağlıklı gönüllü çalışmasıdır. Farmakokinetik/antikor üstünlüğü kuduz ölümlerini önlemede klinik üstünlük değildir; yerel ruhsat durumu ayrıca değerlendirilir.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 36189993 · DOI: 10.3967/bes2022.103
05 · ERİŞKİNLERDE YENİ VERO HÜCRELİ TEMAS ÖNCESİ AŞI
Safety and immunogenicity of a serum-free purified Vero rabies vaccine in healthy adults: A randomised phase II pre-exposure prophylaxis study.
Pichon S ve arkadaşları · Vaccine · 2022
Çalışma türü: Randomize faz II aşağı olmama çalışması
Kapsam: Sağlıklı erişkinlerde PVRV-NG ile HDCV; üç doz ve seçilmiş grupta rapel.
ÖZET
Yeni aşı karşılaştırmalı serokonversiyon bakımından aşağı olmama hedefini karşıladı. Ancak kendi grubunda en az %99 yanıt şeklindeki ikinci birincil hedef karşılanmadı. Rapel her iki grupta güçlü yanıt oluşturdu.
Bir hedefin karşılanması bütün hedeflerin sağlandığı anlamına gelmez. Bu bir immünojenisite çalışmasıdır; gerçek temas sonrası klinik etkinlik ölçülmedi.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 35778281 · DOI: 10.1016/j.vaccine.2022.06.040
06 · ÇOCUKLARDA YENİ VERO HÜCRELİ KUDUZ AŞISI
Serum-free purified Vero rabies vaccine is safe and immunogenic in children: Results of a randomized phaseII pre-exposure prophylaxis regimen study.
Quiambao B ve arkadaşları · Vaccine · 2022
Çalışma türü: Randomize faz II çalışma
Kapsam: Filipinler’de 342 sağlıklı çocuk ve ergen.
ÖZET
İlk seri sonrası her iki grupta tüm katılımcılar antikor eşiğine ulaştı; altıncı ayda çoğunluk eşik üzerinde kaldı. Yeni aşının bağışıklık yanıtı karşılaştırıcıdan aşağı bulunmadı.
Sağlıklı çocuklarda temas öncesi uygulama incelendi. Sonuçlar bağışıklığı baskılanmış çocuklara veya klinik kuduz tedavisine genellenemez; nadir zararları dışlamaz.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 35906106 · DOI: 10.1016/j.vaccine.2022.06.061
07 · INDİRAB İLE KARŞILAŞTIRMALI BAĞIŞIKLIK YANITLARI
Immunogenicity and safety study of Indirab: a Vero cell based chromatographically purified human rabies vaccine.
Sampath G ve arkadaşları · Vaccine · 2010
Çalışma türü: Karşılaştırmalı aşı çalışmaları
Kapsam: Temas öncesi 239, temas sonrası 188 ve simüle temas sonrası 134 kişi.
ÖZET
Test ve referans aşıyla değerlendirme zamanlarında yeterli antikor düzeyleri bildirildi. Gruplar arasında belirgin titre farkı saptanmadı; yerel reaksiyonlar ve ateş her iki grupta görüldü.
Özet randomizasyon yöntemini açıklamıyor; randomize olarak etiketlenmedi. Antikor eşiklerine ulaşılması her kişi için klinik koruma garantisi değildir.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 20403351 · DOI: 10.1016/j.vaccine.2010.03.064
08 · KUDUZ MONOKLONAL ANTİKORUNUN İLK İNSAN DEĞERLENDİRMESİ
Safety and pharmacokinetics of a human monoclonal antibody to rabies virus: a randomized, dose-escalation phase 1 study in adults.
Gogtay N ve arkadaşları · Vaccine · 2012
Çalışma türü: Randomize açık etiketli doz artırımlı faz 1 çalışma
Kapsam: Sağlıklı erişkinlerde simüle PEP ve 365 günlük takip.
ÖZET
Seçilen monoklonal antikor dozunun aşıyla birlikte nötralizan antikor düzeyleri HRIG ile benzerdi. Yerel reaksiyon sıklığı da benzer bulundu; ileri temas sonrası çalışmalar önerildi.
Erken faz sağlıklı gönüllü verisidir. Klinik etkinlik ve nadir güvenlilik olayları için yeterli değildir; kendi kendine ürün değişikliği için kullanılamaz.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 23010601 · DOI: 10.1016/j.vaccine.2012.09.027
Bu içerik eğitim amaçlıdır; kişisel tanı veya tedavi yerine geçmez.
BU MADDEYİ GELİŞTİRİN
Bir hata veya eksik kaynak mı gördünüz? Gerekçenizi ve varsa kaynaklı düzeltme önerinizi editoryal incelemeye iletin.