OBSESİF KOMPULSİF BOZUKLUK

BELİRTİLER VE GELİŞİM

Obsesyonlar kirlenme, hata yapma, zarar verme veya kabul edilemez bulunan düşünceler etrafında olabilir. Kompulsiyonlar yıkama ve kontrol etmenin yanında sessiz sayma, zihinden cümle tekrarlama gibi dışarıdan görülmeyen eylemleri de kapsar. Davranış genellikle haz vermekten çok geçici rahatlama sağlar; ardından kuşku yeniden gelebilir. Ailesel ve biyolojik etkenler rol oynar, fakat tek bir neden bilinmez. [1]

Çocuklukta da başlayabilen belirtiler stresle artabilir. Kişi utanarak düşüncelerini saklayabilir veya sadece uykusuzluk ve kaygıdan söz edebilir. Bu nedenle yargılamayan, mahremiyete saygılı bir görüşme önemlidir. Aile, ritüellere ayrılan zaman ve okul veya işteki aksamayı fark eden ilk taraf olabilir. [1]

TANISAL YAKLAŞIM

Görüşmede düşüncenin istemsizliği, yarattığı sıkıntı, ritüelin amacı, süresi ve işlev kaybı araştırılır. Her tekrar alışkanlık, her kaygı obsesyon değildir. Başka ruhsal veya fiziksel durumların belirtileriyle karışabileceği için öykü ve değerlendirme gerekir; tek bir laboratuvar testi tanı koymaz. [1]

İstenmeyen zarar düşüncesi ile gerçek niyet aynı değildir. Buna rağmen kendine zarar riski, depresyon ve ritüellerin oluşturduğu tehlikeler ayrıca değerlendirilmelidir. Şiddet içerikli obsesyonların anlamı konusunda belirsizlik varsa OKB deneyimi olan uzmana danışılır; düşüncenin içeriği tek başına kişiyi tehlikeli ilan etmek için kullanılmaz. [2]

Bu ayrım bir görüşme rehberidir; görünmeyen zihinsel ritüeller unutulmamalıdır. [3]

YÖNETİM VE TEDAVİ

Temel psikolojik yaklaşım, maruz bırakma ve tepki önlemeyi içeren bilişsel davranışçı terapidir. Kişi terapist desteğiyle korku uyandıran durumla çalışırken rahatlamak için yaptığı ritüeli azaltmayı öğrenir. Bu, kişiyi hazırlıksız biçimde zorlamak veya kaygısını küçümsemek değildir. Tedavi planı belirtilerin ağırlığına ve kişinin katılımına göre düzenlenir. [3]

SSRI grubu ilaçlar seçenekler arasındadır; bazı kişilerde terapiyle birlikte kullanılır. Yanıt gecikebilir, bu nedenle birkaç günlük kullanım sonucu yargılamak doğru olmaz. İlaç kesilmesi veya doz atlanması yoksunluk belirtileri yapabileceğinden azaltma planı hekimle hazırlanır. Başlangıçta artan huzursuzluk ve kendine zarar düşüncesi açısından takip önemlidir. [2]

İZLEM VE ÖZEL GRUPLAR

Gebelikte veya doğum sonrasında bebeğe zarar gelmesiyle ilgili istemsiz düşünceler ve tekrar tekrar kontrol etme görülebilir. Bu yakınmalar saklanmamalı; değerlendirme, destek ve gerekiyorsa uzman bakımına ulaşılmalıdır. Aileye “ritüelleri hemen yasaklayın” demek yerine tedavi planına nasıl yardımcı olacağı anlatılır. [3]

Çocuklarda belirtiler okul düzenini, aile zamanını ve gelişimi etkileyebilir. İzlemde ritüele ayrılan süre kadar günlük yaşama katılım da değerlendirilir. İlk tedavi yetmezse tanı, katılım, eş hastalıklar ve önceki tedavilerin yeterliliği gözden geçirilir; daha karmaşık ilaç birleşimleri uzman değerlendirmesi gerektirir. [2]

ACİL UYARILAR

Beslenmenin veya temel bakımın ritüeller nedeniyle sürdürülememesi, ciddi kendine zarar riski ya da hızla kötüleşme acil değerlendirme gerektirir. Yakın tehlikede 112/acile başvurulmalıdır. Her istemsiz düşünceyi acil tehlike saymak kadar gerçek niyet ve güvenlik sorunlarını göz ardı etmek de yanlıştır. [2]

GÖRÜŞMEYE HAZIRLIK

Görüşmede takıntının ayrıntısını anlatmak utanma nedeniyle güç olabilir. Kişi önce bunun ne kadar zaman aldığını, hangi işi durdurduğunu veya kimlerden güvence istediğini açıklayabilir. Tedavi hedefi belirlenirken aile üyelerinin hangi davranışlara katıldığı da yargılamadan konuşulabilir. Her ritüeli birden durdurmayı denemek yerine uzmanla nasıl çalışılacağını sormak daha açık bir plan sağlar. İlerleme konuşmalarında yalnız düşüncenin gelip gelmediği değil, kişi geldiğinde ne yapabildiği ve günlük yaşamına ne ölçüde dönebildiği ele alınabilir.

KLİNİK AKIL KARTI

Bu bölümün içeriği aşağıdaki klinik akıl kartında sunulmuştur.