ÖN ÇAPRAZ BAĞ YARALANMASI

GENEL BAKIŞ

Ön çapraz bağ, dizin içindeki kemikler arası bağlantılardan biridir; kaval kemiğinin öne kaymasını ve dönme sırasında kararsızlığı sınırlar. İngilizce kısaltması ACL olarak da kullanılır. Ani yön değiştirme, sıçramadan iniş veya çarpışma sırasında yaralanabilir. Birçok yaralanma doğrudan diz darbesi olmadan gerçekleşir. Hasarın derecesi kadar, kişinin dizindeki boşalma hissi ve yapmak istediği etkinlikler de tedavi açısından önemlidir. [1]

BELİRTİLER VE EŞLİK EDEN HASAR

Yaralanma anında kopma sesi veya dizin altından kaydığı hissi olabilir. Ağrı ve erken şişlik, hareket açıklığında azalma ve yürürken rahatsızlık sık görülür. Ağrının birkaç gün içinde azalması bağın iyileştiğini kanıtlamaz. Spora erken dönüşte diz yeniden boşalabilir. Menisküs, eklem kıkırdağı veya başka bağlar da yaralanmış olabilir; değerlendirme yalnız ön çapraz bağla sınırlanmamalıdır. [1]

TANI VE İLK DEĞERLENDİRME

Hekim hareketin nasıl gerçekleştiğini, şişliğin zamanlamasını ve önceki diz sorunlarını sorgular. Yaralı diz diğer tarafla karşılaştırılır; bağ kararlılığı ve eşlik eden yapıların durumu incelenir. Röntgen bağın kendisini göstermez, fakat kopmayla birlikte oluşabilen kemik yaralanmalarını ortaya koyabilir. MR, bağın ve menisküs gibi yapıların ayrıntılı değerlendirilmesine yardım eder; tanı yalnız rapor üzerinden değil muayeneyle birlikte konur. [1]

TEDAVİ HERKESTE AMELİYAT MI?

Hayır. Fizik tedavi ve kademeli rehabilitasyon, ameliyatsız yaklaşımın temelidir. Günlük yaşamda kararsızlığı bulunmayan, daha düşük dönme yükü olan etkinlikleri tercih eden bazı kişiler bu yolla yönetilebilir. Buna karşılık tekrarlayan boşalma, yüksek düzeyde yön değiştirme gerektiren spor veya birleşik yaralanmalar cerrahi görüşü daha önemli kılar. Karar yalnız takvim yaşına göre verilmez; kişinin hedefi ve dizin işlevi konuşulur. [2]

Cerrahi çoğunlukla bağın tendon greftiyle yeniden oluşturulmasıdır. Greft kişinin kendi dokusundan veya uygun koşullarda donörden sağlanabilir. Seçim, yaralanma ve kişisel risklerle birlikte açıklanmalıdır. Çocuk ve ergenlerde büyüme plakları özel planlama gerektirir; tedaviyi büyüme tamamlanana kadar otomatik ertelemek ile herkese aynı erişkin tekniğini uygulamak arasında uzmanlaşmış seçenekler vardır. [2]

REHABİLİTASYON VE TAKİP

Ameliyat, rehabilitasyonun yerine geçmez. Hastaneden ayrılmadan yürüme, ev egzersizleri ve gerekirse koltuk değneği kullanımı öğretilir. İlk dönemde şişliği azaltmak, hareketi geri kazanmak ve kas kontrolünü artırmak hedeflenir. Birlikte menisküs onarımı yapılmışsa izin verilen yük ve hareket farklı olabilir; kişiye verilen cerrahi ve fizyoterapi planı esas alınır. Kontrol randevuları kaçırılmamalıdır. [3]

İyileşme aylar sürer; spora dönüş günlük işlere dönüşten daha geç olabilir. Kişi yalnız kendini iyi hissettiği için eski yoğunluğa başlamamalıdır. Dönüş değerlendirmesinde ağrı ve şişliğin durumu, hareket açıklığı, kuvvet, denge ve bacağın işlevsel kontrolü gözden geçirilir. Aynı ameliyatı geçirmiş iki kişinin takviminin farklı olması tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez. [2,3]

KIRMIZI BAYRAKLAR

Ameliyat sonrasında artan kızarıklık, yara akıntısı, ateş veya giderek artan ağrı enfeksiyon açısından hızlı değerlendirme gerektirir. Yeni baldır ağrısı ve şişlik pıhtı belirtisi olabilir. Bacak yakınmasına nefes darlığı veya göğüs ağrısı eklenirse acil yardım istenmelidir. Bu belirtiler olağan egzersiz ağrısı sayılarak sonraki kontrole ertelenmemelidir. [4]

Evde bakımda verilen koltuk değneği ve desteklerin bırakılma zamanı ekiple konuşulur. Ağrı kontrolü, yara bakımı ve egzersiz önerileri birbirini tamamlar. Hasta hangi hareketlere izin verildiğinden emin değilse kendi başına ilerlemek yerine açıklama istemelidir. İşe dönüş planı da yapılan işin diz üzerindeki yüküne göre düzenlenir. [3]

KLİNİK AKIL KARTI

Bu bölümün içeriği aşağıdaki klinik akıl kartında sunulmuştur.