OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU
ÖZET
Otizm, sosyal iletişim ve etkileşim biçimlerinde, ilgi ve davranış örüntülerinde farklılıklarla seyreden nörogelişimsel bir durumdur. Destek gereksinimleri kişiden kişiye ve yaşam dönemine göre değişir. Amaç kişiyi tek tipe dönüştürmek değil sağlığını, iletişimini, katılımını ve yaşam kalitesini desteklemektir. [1]
GENEL OKUYUCU
KAPSAM
Çocuk ve erişkin yaklaşımı ayrı belirtilmiştir; destek gereksinimi bireysel değerlendirilir.
HALK İÇİN KISA BİLGİ
Otistik kişiler aynı beceri veya güçlükleri paylaşmaz. Bazıları bağımsız yaşarken bazıları yoğun yaşam boyu desteğe ihtiyaç duyar. Kaygı, epilepsi ve dikkat sorunları eşlik edebilir. Aşılar otizme yol açmaz; etkili sağlık hizmetlerine erişim ve kapsayıcı ortam önemlidir. [1]
AİLE VE ÇEVRENİN DESTEĞİ
İletişimi kişinin anlayabileceği biçimde düzenlemek, duyusal gereksinimleri gözetmek ve öngörülebilir rutinler oluşturmak yararlı bakım unsurlarıdır. Yeni davranış değişimini yalnız otizme bağlamayın; ağrı, fiziksel hastalık, kaygı veya çevresel zorlanma araştırılmalıdır. [4]
SAĞLIK PROFESYONELLERİ İÇİN KLİNİK YAKLAŞIM
ANAMNEZ
GELİŞİM ÖYKÜSÜ VE TANI
Çocukluk gelişimi, sosyal iletişim, tekrarlayıcı davranışlar, duyusal özellikler ve ev-okul/iş işlevi sorgulanır. Yakınlardan veya eski okul kayıtlarından bilgi alınır, doğrudan gözlem yapılır. Erişkinde AQ-10 gibi araçlar değerlendirmeye yönlendirir; tek ölçek kapsamlı klinik tanının yerine geçmez. [4]
FİZİK MUAYENE
FİZİK VE GELİŞİM DEĞERLENDİRMESİ
Çocukta işitme-görme bilgisi, genel fizik muayene ve gelişim profili değerlendirilir. [2]
AYIRICI TANI
EŞLİK EDEN DURUMLAR
Erişkinde depresyon, sosyal kaygı, OKB, psikoz, epilepsi ve iletişim bozuklukları ayrıca değerlendirilir. Bütün belirtileri otizme atfetmek tedavi edilebilir sorunu kaçırabilir. Tedavi ortamı ve iletişim uyarlanır; temel otizm özellikleri için rutin antipsikotik verilmez. [4]
TANISAL YAKLAŞIM
TANISAL İNCELEME
Dil bozukluğu, zihinsel yetersizlik ve diğer nörogelişimsel durumlar düşünülür. Klinik bulguya göre genetik inceleme; nöbet şüphesinde EEG seçilir, rutin test paketiyle otizm tanısı konmaz. [2]
TEDAVİ
ÇOCUKTA DESTEK PLANI
Gelişim düzeyine uygun sosyal iletişim müdahalesi, oyun ve karşılıklı etkileşimi destekleyen eğitim planlanır. Okul öncesinde ebeveyn/bakım veren, okul çağında akran aracılı yaklaşımlar düşünülebilir. Hedefler ve iletişim araçları çocuğun gereksinimlerine göre seçilir. [3]
İLAÇLARIN YERİ
Çocuklarda temel otizm özellikleri için antipsikotik, antidepresan, antikonvülzan veya dışlama diyeti önerilmez. Ağır zorlayıcı davranışta psikososyal yaklaşım yetersizse uzman antipsikotik düşünebilir; hedef davranış belirlenir, 3–4 haftada yanıt/zarar gözden geçirilir, altıncı haftada anlamlı yanıt yoksa bırakılır. [3]
İZLEM VE ÖNERİLER
Çocukta tanısal değerlendirme sonrası altı hafta içinde görüşme, sonuçların ve destek gereksinimlerinin açıklanmasına fırsat verir. Belirsiz tanıda yeni bilgilerle yeniden değerlendirme yapılır. Çocuk ve aileyle anlamlı işlevsel hedefler, eğitim ve sağlık hizmeti koordinasyonu izlenir. [2,3]
ACİL/SEVK ÖLÇÜTLERİ
GERİLEME VE GÜVENLİK
Üç yaş altında dil veya sosyal beceri kaybı otizm ekibi değerlendirmesini gerektirir. Üç yaş üstünde dil kaybı veya herhangi bir yaşta motor beceri kaybında önce çocuk hekimi/çocuk nörolojisi değerlendirmesi gerekir. Kendine zarar riski ve ani ağır davranış değişiminde güvenlik ve tıbbi nedenler öncelenir. [2,4]
DİĞER PROFESYONEL AYRINTILAR
OTİZM BAKIMINDA HEDEFLERİ AYIRMAK
Otistik kişilerin tercihleri ve güçlü yönleri bakım planının parçasıdır.
KAYNAKLAR
Kaynakları görüntülemek için tıklayın
- Autism ↗
WHO · Kaynak tarihi: 2025 · Erişim: 2026-10-25
- Autism under 19: recognition and diagnosis CG128 ↗
NICE · Kaynak tarihi: 2026 erişim · Erişim: 2026-10-25
- Autism under 19: support and management CG170 ↗
NICE · Kaynak tarihi: 2026 erişim · Erişim: 2026-10-25
- Autism adults CG142 ↗
NICE · Kaynak tarihi: 2026 erişim · Erişim: 2026-10-25
- Biomarkers of mitochondrial dysfunction in autism spectrum disorder: A systematic review and meta-analysis. ↗
Çalışma yazarları · Kaynak tarihi: 2026 erişim · Erişim: 2026-10-25
KONU HAKKINDA SEÇİLMİŞ 7 ARAŞTIRMA
Bu maddede konuya ilişkin 7 seçilmiş araştırma yer alır; liste sistematik ve eksiksiz bir kanıt taraması değildir.
01 · AZ KONUŞAN ÇOCUKLARDA İLETİŞİM MÜDAHALELERİ
Communication interventions for autism spectrum disorder in minimally verbal children.
Brignell A ve arkadaşları · The Cochrane database of systematic reviews · 2018
Çalışma türü: Cochrane sistematik derlemesi
Kapsam: 154 çocuk içeren iki randomize çalışma.
ÖZET
PECS ile bazı kısa süreli iletişim başlatma kazanımları görüldü; çoğu çocukta kalıcı konuşma veya sözel olmayan iletişim üstünlüğü gösterilemedi.
Kanıt çok düşük kesinlikteydi; yalnız iki yaklaşımın sınırlı denemeleri bütün iletişim desteğinin etkisiz olduğu anlamına gelmez.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 30395694 · DOI: 10.1002/14651858.CD012324.pub2
02 · OTİZMDE MEMANTİN
Memantine for autism spectrum disorder.
Brignell A ve arkadaşları · The Cochrane database of systematic reviews · 2022
Çalışma türü: Cochrane sistematik derlemesi
Kapsam: 204 çocuk/ergen içeren üç randomize çalışma.
ÖZET
Temel belirtiler bakımından memantin-plasebo farkı net değildi; dil, bellek ve irritabilite için de güvenilir üstünlük bulunmadı.
Çalışmalar küçük ve yanlılık riski yüksekti; erişkin etkinlik verisi yoktu. Rutin kullanım gerekçesi değildir.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 36006807 · DOI: 10.1002/14651858.CD013845.pub2
03 · DÜNYA GENELİNDE OTİZM YAYGINLIĞI
The global prevalence of autism spectrum disorder: a comprehensive systematic review and meta-analysis.
Salari N ve arkadaşları · Italian journal of pediatrics · 2022
Çalışma türü: Sistematik derleme ve meta-analiz
Kapsam: 74 çalışma; yaklaşık 30,2 milyon katılımcı.
ÖZET
Birleştirilmiş yaygınlık %0,6 bulundu ve kıtalara göre tahminler değişti.
2008–2021 verileri, tanı ve örneklem farklılıkları içerir; bu tarihsel değer güncel ülke sıklığı olarak sunulmamalıdır.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 35804408 · DOI: 10.1186/s13052-022-01310-w
04 · OTİZMDE BİLİŞSEL ESNEKLİK
A meta-analysis of cognitive flexibility in autism spectrum disorder.
Lage C ve arkadaşları · Neuroscience and biobehavioral reviews · 2024
Çalışma türü: Meta-analiz
Kapsam: 59 çalışma; zihinsel yetersizliği olmayan 2122 otistik ve 2036 kontrol, 4–85 yaş.
ÖZET
Bilişsel esneklik görevlerinde ortalama küçük-orta güçlük farkı vardı; tekrarlayan hata ölçümleri daha büyük fark gösterdi.
Görevler ve bireyler arasında heterojenlik yüksekti; zihinsel yetersizliği olan kişilere veya bireysel beceri tahminine genellenmez.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 38104788 · DOI: 10.1016/j.neubiorev.2023.105511
05 · ÇOCUKLARDA MOTOR GÜÇLÜKLER
Motor Impairments in Children with Autism Spectrum Disorder: A Systematic Review and Meta-analysis.
Kangarani-Farahani M ve arkadaşları · Journal of autism and developmental disorders · 2024
Çalışma türü: Sistematik derleme ve meta-analiz
Kapsam: 5–12 yaş grubu 27 çalışma; zihinsel yetersizlik içeren çalışmalar dışlandı.
ÖZET
Motor güçlükler birçok çalışmada yaygındı ve gelişimsel koordinasyon bozukluğuyla uyumlu örüntüler bildirildi; eş tanı az kaydedilmişti.
Seçilmiş örneklemler nedeniyle bildirilen oranlar tüm otistik çocukları temsil etmez; ayrı motor değerlendirmesi önemlidir.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 36949273 · DOI: 10.1007/s10803-023-05948-1
06 · DİŞ BAKIMINDA KAYGI YÖNETİMİ
Management strategies of dental anxiety and uncooperative behaviors in children with Autism spectrum disorder.
Tang SJ ve arkadaşları · BMC pediatrics · 2023
Çalışma türü: Sistematik derleme
Kapsam: Otistik çocuklarda altı çalışma.
ÖZET
Duyusal olarak uyarlanmış diş ortamı bazı çalışmalarda kaygı ve iş birliğine katkı sağladı; her yaklaşım her çocukta uygulanabilir değildi.
Az ve heterojen çalışma kesin yöntem üstünlüğü sağlamaz; bireysel hazırlık ve bakım veren iş birliği gerekir.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 38049774 · DOI: 10.1186/s12887-023-04439-7
07 · MİTOKONDRİ İŞLEVİYLE İLİŞKİLİ ARAŞTIRMA BELİRTEÇLERİ
Biomarkers of mitochondrial dysfunction in autism spectrum disorder: A systematic review and meta-analysis.
Frye RE ve arkadaşları · Neurobiology of disease · 2024
Çalışma türü: Sistematik derleme ve meta-analiz
Kapsam: 204 ilgili yayın.
ÖZET
Bazı metabolik ve mitokondriyal DNA ölçümlerinde grup farkları bildirildi; bazı klinik özelliklerle ilişkiler görüldü.
Örnek toplama, işleme ve popülasyon heterojenliği belirgindir. İlişki nedensellik, tanısal test veya rutin takviye tedavisi kanıtı değildir.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 38703861 · DOI: 10.1016/j.nbd.2024.106520
Bu içerik eğitim amaçlıdır; kişisel tanı veya tedavi yerine geçmez. Acil belirtilerde sağlık hizmetine başvurun.
BU MADDEYİ GELİŞTİRİN
Bir hata veya eksik kaynak mı gördünüz? Gerekçenizi ve varsa kaynaklı düzeltme önerinizi editoryal incelemeye iletin.