PALYATİF BAKIM VE YAŞAM SONU BAKIM PLANLAMASI

AMAÇ VE NE ZAMAN YARARLIDIR?

Palyatif bakım, yaşamı tehdit eden veya ciddi hastalıklarla yaşayan kişinin ve ailesinin yaşam kalitesini artırmayı amaçlar. Ağrı, nefes darlığı ve başka bedensel belirtilerin yanında ruhsal, sosyal ve manevi gereksinimleri de ele alır. Yalnız kanser hastaları için değildir; kalp, akciğer, böbrek veya nörolojik hastalıklar gibi farklı durumlarda yararlı olabilir. Erken değerlendirme, sıkıntının büyümesini önlemeye ve gereksiz hastane başvurularını azaltmaya yardımcı olabilir. Bakımın başlaması, kişinin bütün tedavilerden vazgeçtiği veya ölümün çok yakın olduğu anlamına gelmez. [1]

Hekim, hemşire, sosyal hizmet uzmanı ve diğer mesleklerden oluşan ekip hastanın gereksinimine göre birlikte çalışır. Bakım verenlerin yükü ve yas desteği de dikkate alınır. Amaç yalnız belirtileri saymak değil, kişinin hangi faaliyetleri sürdürebilmek istediğini anlamaktır. Ağrı tedavisindeki ilaçlar gibi uygulamalar yarar ve yan etkileriyle değerlendirilir; doz değişikliği uzman planına dayanır. Palyatif bakım, hastalığa yönelik tedavinin karşıtı değil, gereksinime göre onunla bütünleşen bir yaklaşım olarak düşünülmelidir. [1]

Bakım verenin dinlenme, bilgi ve destek gereksinimi de değerlendirilir. Hastanın bakımını üstlenmek, yakının kendi sağlık ve sosyal gereksinimlerini ortadan kaldırmaz. [1]

SEÇENEKLER, HEDEFLER VE HAZIRLIK

Palyatif destek hastalığın tanısından itibaren veya sonraki dönemlerde başlayabilir. Hastalığı iyileştirmeye yönelik tedavilerle birlikte sunulabilir. Yaşam sonuna odaklanan bakım ise bu geniş yaklaşımın belirli bir bölümüdür. Yabancı kaynaklarda geçen hospis hizmeti, her ülkede aynı kabul ve finansman koşullarına sahip değildir; Türkiye'deki hizmet düzeni ayrıca öğrenilmelidir. Hastanın gereksinimine göre ev, hastane veya başka bakım ortamları düşünülebilir. Uygun ortam, yalnız hastalığın adına değil belirtilere, destek olanaklarına ve kişinin tercihine bağlıdır. [2]

İlk görüşmeye mevcut ilaçlar, en rahatsız edici belirtiler ve günlük yaşamı zorlaştıran durumlar hakkında bilgiyle gelmek yararlıdır. Hangi hekimlerin bakımda yer aldığı ve önerilerinin nasıl koordine edileceği açıklanmalıdır. Aileyle iletişim, beslenme, hareket, ruhsal destek ve pratik gereksinimler konuşulabilir. Palyatif uzmanlık istenmesi mevcut hekimle ilişkinin bitmesi anlamına gelmez. Hasta ve yakınının anlayabildiği bir dille hedeflerin paylaşılması, seçenekler arasında bilinçli karar vermeyi kolaylaştırır. Kişinin istemediği ayrıntıları duymaya zorlanmaması, buna karşılık istediği bilgiden mahrum bırakılmaması önemlidir. [2]

Bakımın nerede sunulacağı kaynaklara ve kişisel gereksinimlere bağlıdır. Evde bakım tercihinde destek olanakları ve sağlık ekibine ulaşım açıkça konuşulmalıdır. [2]

YAŞAM SONU PLANLAMASI VE GÜVENLİ İZLEM

Önceden bakım planlamasında kişinin değerleri, tercih ettiği bakım ortamı, yanında olmasını istediği kişiler ve olası krizlerdeki hedefleri konuşulur. Görüşme gönüllüdür; tercihler değiştikçe plan yeniden ele alınır. Hastanın onayıyla yakınlar sürece katılabilir. Planın farklı sağlık ekiplerince erişilebilir olması hizmet devrinde önemlidir. İleri bakım belgelerinin hukuki geçerliliği ülkeye göre değiştiğinden başka ülkelerin formları Türkiye'ye doğrudan uygulanmamalıdır. Gerekli hukuki ve klinik değerlendirme yerel uzmanlarla yapılır. [4]

Planın bir kopyası hastanın bakım aldığı yerde bulunmalıdır. Hastane veya bakım ortamı değiştiğinde, güncel tercihlerin yeni ekibe aktarılması özellikle önemlidir. [4]

Son günlerde belirtiler ve karar verme kapasitesi değişebilir. Bakım planı bu değişikliklere göre gözden geçirilir. Ağız bakımı, güvenli yutma, sıvı gereksinimi, ağrı ve huzursuzluk ayrı ayrı değerlendirilir. Yardımlı sıvı verilmesinin yarar ve zararları kişiseldir; her hastada yaşamı uzatacağı veya verilmemesinin ölümü hızlandıracağı kesin söylenemez. İlaçlar için kullanım amacı, uygulama yolu ve izlem sorumluluğu açık olmalıdır. Yakınların kendi kararıyla doz artırması veya ilaç kesmesi güvenli değildir. [3]

Yeni ağır nefes darlığı, yoğun kanama, nöbet, bilinç değişikliği veya kontrol edilemeyen ağrıda ekipten acil destek istenir. Önceden hazırlanmış kriz planı varsa uygulanır; plan yoksa ciddi acil belirtilerde acil yardım çağrılır. Palyatif bakım etiketi, tedavi edilebilir bir sorunun değerlendirilmesini engellemez. Bakımın hedefi ve müdahalelerin yararı, hastanın isteği ve klinik koşullar çerçevesinde yeniden konuşulur. [3]

AKIL KARTI VE ÖĞRETİCİ TABLO

Akıl kartı: Palyatif bakım yalnız son saatler için değildir; hastalığa yönelik tedaviyle birlikte başlayabilir. [2]