PAYLAŞILAN KARAR VERME
ÖZET
Paylaşılan karar verme, sağlık çalışanının bilimsel bilgisiyle kişinin amaçlarını ve tercihlerini bir araya getirir. Kararı hastaya bırakıp uzaklaşmak veya önceden seçilmiş bir seçeneğe ikna etmek değildir. Birden fazla makul yol bulunduğunda, seçenekler ve bunların sonuçları birlikte değerlendirilir. [1]
GENEL OKUYUCU
KAPSAM
Seçenekler, tercihler, belirsizlik ve karar yardımcıları; genel tıp etiğinden uygulamalı ayrım. Özellikle tercih duyarlı, zaman tanıyan erişkin bakım kararları; acil hayat kurtarıcı müdahale veya karar verme kapasitesi hukukunun rehberi değildir.
KARARDA SİZİN YERİNİZ
Görüşmeye hangi sorunların yaşamınızı etkilediğini, nelerden kaçınmak istediğinizi ve hangi yükleri kabul edebileceğinizi taşıyabilirsiniz. Sağlık çalışanı katılımınızı destekler; seçenekleri anlamanıza, değerlerinizi açıklamanıza, bir karara ulaşmanıza ve kararı yeniden değerlendirmenize yardımcı olur. [2]
KARAR YARDIMCISI NE YAPAR?
Karar yardımcıları, seçeneği açık hale getirir, yarar ve zararları dengeli anlatır, kişisel öncelikleri düşünmeyi kolaylaştırır. Bir broşür veya uygulama görüşmenin yerine geçmez. Bilgilenme ve karara katılma iyileşebilir; her hastalıkta daha iyi klinik sonuç veya daha az işlem garantisi yoktur. [3]
SAĞLIK PROFESYONELLERİ İÇİN KLİNİK YAKLAŞIM
İZLEM VE ÖNERİLER
KARARI UYGULAMAYA TAŞIMAK
Ortak karardan sonra uygulama ve değerlendirme sürer. Kişinin seçeneğe ilişkin soruları, uygulamada yaşadığı güçlükler ve kararın hâlâ öncelikleriyle uyumu yeniden konuşulur. Kararın gözden geçirilmesi başarısızlık değil sürecin bir parçasıdır. SHARE yaklaşımının son adımı özellikle bu değerlendirmeyi vurgular. [2]
DİĞER PROFESYONEL AYRINTILAR
ÖNCE HANGİ KARARIN VERİLDİĞİNİ BELİRLEMEK
Gündem, karara ayrılabilecek süre ve kişinin ne kadar katılmak istediği konuşulur. Uygun olduğunda mevcut yaklaşımı değiştirmemek de seçenekler arasındadır. Görüşme sonunda üzerinde anlaşılan plan, kişi için önemli noktalar ve yeniden değerlendirme zamanı kaydedilir; kişi fikrini değiştirebilir. [1]
RİSKLERİ KARŞILAŞTIRILABİLİR YAPMAK
Mutlak olasılıklar, aynı payda ve zaman aralığıyla anlatılır. Yalnız “risk yarıya iner” demek yeterli değildir. Olayın gerçekleşmesi kadar gerçekleşmemesi de dengeli ifade edilir. Sayısal bilgi yoksa belirsizlik açıkça söylenir; kişiye kesin sonuç vaadi verilmez. [1]
TERCİHİ SONUÇLARLA İLİŞKİLENDİRMEK
Seçenekleri sıralamak tek başına ortak karar değildir. Kişi için günlük işlev, bakım yükü, ağrı, bağımsızlık veya tedaviye ayrılan zaman farklı önem taşıyabilir. Sağlık çalışanı bunların seçeneklerle nasıl ilişkilendiğini açıklayarak ortak muhakemeyi destekler. Öncelikler aynı görünse bile herkes aynı seçimi yapmak zorunda değildir. [2]
KARAR KALİTESİ İLE TEDAVİ ETKİSİNİ AYIRMAK
2024 Cochrane derlemesinde karar yardımcıları bilgi düzeyini ve risk algısının doğruluğunu artırdı; değerlerle uyumlu seçim olasılığı da yükseldi. Ancak tedaviye uyum, maliyet ve sonraki sağlık hizmeti kullanımı üzerindeki etkiler için daha fazla araştırma gerekti. Araç değerlendirmesinde yalnız seçilen işlem sayısına bakmak eksik kalır. [3]
DİJİTAL ARAÇLARI BAĞLAMINDA DEĞERLENDİRMEK
Diz osteoartritinde 129 kişilik araştırmada kişiselleştirilmiş tahmin içeren karar yardımcısı karar kalitesini artırdı. Ameliyat oranındaki fark istatistiksel olarak anlamlı değildi. Bu, bütün yapay zekâ uygulamalarının güvenilir veya bütün tahminlerin başka popülasyona taşınabilir olduğunu göstermez; aracı değil değerlendirilen müdahaleyi yorumlamak gerekir. [4]
KARARI DEĞİŞTİREN AYRIMLAR
Bu tablo kavramsal karar desteğidir; kişiye özel reçete veya tek başına kurum protokolü değildir.
KAYNAKLAR
Kaynakları görüntülemek için tıklayın
- Shared decision making, NG197 ↗
NICE · Kaynak tarihi: 2021 · Erişim: 2026-10-26
- The SHARE Approach: A Model for Shared Decision Making ↗
AHRQ · Kaynak tarihi: 2014 · Erişim: 2026-10-26
- Decision aids for people facing health treatment or screening decisions. ↗
Dawn Stacey ve arkadaşları · Kaynak tarihi: 2024 · Erişim: 2026-10-26
- Comparison of an Artificial Intelligence-Enabled Patient Decision Aid vs Educational Material on Decision Quality, Shared Decision-Making, Patient Experience, and Functional Outcomes in Adults With Knee Osteoarthritis: A Randomized Clinical Trial. ↗
Prakash Jayakumar, Meredith G Moore, Kenneth A Furlough, Lauren M Uhler, John P Andrawis, Karl M Koenig, Nazan Aksan, Paul J Rathouz, Kevin J Bozic · Kaynak tarihi: 2021 · Erişim: 2026-10-26
KONU HAKKINDA SEÇİLMİŞ 2 ARAŞTIRMA
Seçilmiş çalışmalar aşağıdadır. Bulgular çalışmanın ortamı, tasarımı ve değerlendirdiği sonuçlarla sınırlıdır; tek bir çalışma tüm uygulamaları temsil etmez.
01 · KARAR YARDIMCILARININ GENİŞ KANIT SENTEZİ
Decision aids for people facing health treatment or screening decisions.
Dawn Stacey, Krystina B Lewis, Maureen Smith, Meg Carley, Robert Volk, Elisa E Douglas, Lissa Pacheco-Brousseau, Jeanette Finderup, Janet Gunderson, Michael J Barry, Carol L Bennett, Paulina Bravo, Karina Steffensen, Amédé Gogovor, Ian D Graham, Shannon E Kelly, France Légaré, Henning Sondergaard, Richard Thomson, Logan Trenaman, Lyndal Trevena · The Cochrane database of systematic reviews · 2024
Çalışma türü: Randomize çalışmaların Cochrane sistematik derlemesi
Kapsam: 71 karar alanında 209 çalışma, 107.698 erişkin.
ÖZET
Bilgi ve risk algısı doğruluğunda yüksek kesinlikli iyileşme bulundu. Değerlerle uyumlu seçim için kanıt orta kesinlikteydi; karar pişmanlığında fark gösterilmedi.
Konu ve araçlar çeşitliydi; maliyet, uyum ve sonraki sonuçlara ilişkin boşluklar sürdü. Arama Mart 2022’ye kadardı. Yalnız yayımlanmış özet değerlendirildi.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 38284415 · DOI: 10.1002/14651858.CD001431.pub6
02 · DİZ OSTEOARTRİTİNDE KİŞİSELLEŞTİRİLMİŞ KARAR ARACI
Comparison of an Artificial Intelligence-Enabled Patient Decision Aid vs Educational Material on Decision Quality, Shared Decision-Making, Patient Experience, and Functional Outcomes in Adults With Knee Osteoarthritis: A Randomized Clinical Trial.
Prakash Jayakumar, Meredith G Moore, Kenneth A Furlough, Lauren M Uhler, John P Andrawis, Karl M Koenig, Nazan Aksan, Paul J Rathouz, Kevin J Bozic · JAMA network open · 2021
Çalışma türü: Tek merkezli randomize kontrollü araştırma
Kapsam: ABD’de diz protezini değerlendiren ileri diz osteoartritli 129 erişkin.
ÖZET
Eğitim, tercih değerlendirmesi ve kişiselleştirilmiş tahmin birleşimi, yalnız eğitime göre karar kalitesini ve katılımı iyileştirdi. Görüşme süresi ve ameliyat oranında anlamlı fark gösterilmedi.
Tek klinik ve küçük örneklem; bileşenlerin ayrı etkisi belirlenemez. Bu belirli aracın sonucu bütün dijital araçlara genellenemez. Yalnız yayımlanmış özet değerlendirildi.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 33599773 · DOI: 10.1001/jamanetworkopen.2020.37107
Eğitim amaçlıdır; kişisel sağlık değerlendirmesi, tedavi önerisi veya kurumun yetkili güvenlik protokolünün yerine geçmez.
BU MADDEYİ GELİŞTİRİN
Bir hata veya eksik kaynak mı gördünüz? Gerekçenizi ve varsa kaynaklı düzeltme önerinizi editoryal incelemeye iletin.