PERİFERİK VE OTONOM SİNİR SİSTEMİ

DUYU VE MOTOR YOLLARI AYIRMAK

Afferent sözcüğü merkeze doğru taşınan bilgiyi, efferent sözcüğü merkezden çıkan komutları anlatır. Duyu yalnız dış dünyadan gelen dokunma veya sıcaklık değildir; vücudun kendi durumuna ilişkin bilgiler de sinir sistemi için önemlidir. Motor kavramı ise yalnız bilinçli hareketle sınırlı değildir. İskelet kasına giden somatik motor çıktı ile kalp, düz kas ve bezleri düzenleyen otonom çıktı birbirinden ayrılmalıdır. [1]

Somatik ve otonom ayrımı, sistemin işlevsel düzenini anlamaya yardım eder. Bir nesneyi tutmaya karar vermek somatik hareket örneğidir. Kalp hızının, sindirim etkinliğinin veya damarların durumunun koşullara göre ayarlanması ise otonom düzenlemeyle ilişkilidir. İstemsiz sözcüğü “beyinden tamamen bağımsız” anlamına gelmez. Otonom etkinlik, merkezi sinir sistemiyle sürekli iletişim içindedir ve uyurken de devam eder. [2]

OTONOM SİSTEMİN BÖLÜMLERİ

Sempatik ve parasempatik bölümler, değişen gereksinimlere uyum sağlayan düzenleyici yollardır. Sempatik etkinlik, artan etkinlik gereksiniminde kalp hızının ve enerji kullanımının düzenlenmesine katkı verir. Parasempatik etkinlik, dinlenme sırasında kalp hızının yavaşlatılması ve sindirim işlevlerinin desteklenmesi gibi süreçlerde öne çıkar. Bunları yalnız “gaz” ve “fren” diye tanımlamak öğretici olsa da eksiktir; her organda tam karşıt ve eşit dağılımlı iki etki bulunmaz. [3]

Parasempatik yollar beyin sapından ve omuriliğin sakral bölümünden çıkar. Vagus siniri birçok göğüs ve karın organıyla bağlantı kurar. Bu dağılım, bütün otonom işlevlerin tek bir sinire ait olmadığını da gösterir. Bir organın düzenlenmesi, sinirsel yolların yanı sıra yerel etkenler ve hormonlarla da bağlantılıdır. Dolayısıyla otonom dengeyi, tek bir sinirin açık veya kapalı olması gibi düşünmek doğru bir model değildir. [4]

KAVRAMSAL HIZLI BAŞVURU KARTI

Parasempatik etkiler tek bir organda toplanmaz. Göz bebeğinin daralmasına, gözyaşı ve tükürük salgılarının düzenlenmesine, sindirim etkinliğine katkı veren yollar bu bölümde yer alır. Aynı bölümün farklı hedeflerde farklı sonuçlar üretmesi, sinirsel etkinin yalnız sinirin adına göre değil, ulaştığı dokuya göre de anlaşılması gerektiğini gösterir. Bu yüzden dinlenme ifadesi organların çalışmayı bırakması demek değildir. [4]

HÜCRESEL DÜZEYDE BİR AKTARMA DÜZENİ

Otonom motor yolların çoğu iki nöronlu bir zincirle anlatılır: merkezden çıkan preganglionik nöron, periferdeki ganglionda ikinci nöronla bağlantı kurar; postganglionik nöron hedefe ulaşır. Her iki ana bölümün ganglion öncesi iletisinde asetilkolin kullanılır. Sempatik hedef iletisinde çoğunlukla noradrenalin, parasempatik hedef iletisinde asetilkolin öne çıkar. “Çoğunlukla” sözcüğü önemlidir; bu özet bütün organlar için istisnasız bir kimyasal eşleştirme değildir. [3]

Bu anatomik ayrımlar belirtileri otomatik olarak sınıflandırmaz. Uyuşma, güç kaybı veya çarpıntı gibi yakınmaları yalnız bir şemaya bakarak belirli sinire ya da otonom bölüme bağlamak mümkün değildir. Metin, periferik nöropati veya otonom hastalıklar için tanı algoritması sunmaz. Sinir iletim incelemesi ve otonom işlev testlerinin nasıl yapıldığı da ayrı konulardır. Buradaki amaç, aynı sistem içinde yön, hedef ve görev bakımından farklı yollar bulunduğunu açıklamaktır. [2]