RADYOTERAPİ

AMAÇ VE TEDAVİ TÜRLERİ

Radyoterapi, kanser hücrelerine zarar vermek ve çoğalmalarını azaltmak için yüksek enerjili radyasyon kullanır. Hastalığı iyileştirme, tekrarlama riskini azaltma veya ağrı gibi belirtileri hafifletme amacı taşıyabilir. Tedavinin palyatif olması etkisiz olduğu anlamına gelmez; hedef yaşam kalitesini artırmak olabilir. Dıştan uygulanan tedavi belirli bir bölgeyi hedefler. Brakiterapide kaynak tümörün içine veya yakınına yerleştirilir; sistemik radyonüklid tedavilerde ise radyoaktif madde vücutta dolaşabilir. Bu yöntemlerin güvenlik ve takip gereksinimleri birbirinden farklıdır. [1]

Tedavi seçimi tümörün türü, boyutu, yeri, hassas organlara yakınlığı ve önceki tedavilere bağlıdır. Cerrahi, ilaç tedavileri veya bunların radyoterapiyle birlikte kullanılması seçenekler arasında olabilir. Daha önce aynı bölgeye radyasyon alınmış olması özellikle değerlendirilir. Radyoterapinin etkisi tek seansta görünmeyebilir; hücresel etkiler tedavi bittikten sonra da devam edebilir. Seans sayısı veya cihazın adı tek başına tedavinin gücünü anlatmaz. Hastanın hedefi, beklenen yararı ve diğer seçeneklerle ilişkisini anlaması gerekir. Kişiye uygulanan planın başka bir hastanın planından farklı olması olağandır; bütün kanserlerde aynı doz ve takvim kullanılmaz. [1]

Geçmiş radyoterapi raporlarının paylaşılması önemlidir. Aynı bölgenin yeniden ışınlanabilirliği, önceki doz ve hassas dokular dikkate alınarak uzman ekip tarafından değerlendirilir. [1]

PLANLAMA VE HASTA HAZIRLIĞI

Tedaviden önce görüntüleme ve ölçümlerle hedef bölge belirlenir. Dıştan tedavide aynı konumun tekrarlanabilmesi için işaretler, özel destekler veya maske kullanılabilir. Bunlar ışının doğru yere yönlendirilmesine yardımcı olur. Hasta maskeyle ilgili kaygı, ağrı veya hareketsiz kalma güçlüğünü önceden söylemelidir. Mesane veya bağırsak hazırlığı gerekirse yalnız kendi biriminin talimatı izlenir. Gebelik olasılığı ve kullanılan ilaçlar ekibe bildirilir. Hasta hazırlık düzenini başka bir kişiden duyduğu öneriyle değiştirmemelidir. [2]

Dıştan radyoterapi seansı sırasında personel odanın dışından hastayı izleyebilir ve iletişim sürdürülebilir. Tedavi kişiyi radyoaktif hale getirmez. Buna karşılık bazı iç kaynak veya sistemik tedavilerden sonra yakın temas ve günlük yaşamla ilgili geçici sınırlamalar gerekebilir. Bu nedenle bütün radyoterapi hastalarına aynı izolasyon kuralı uygulanmaz. İşaretleri veya yerleştirilmiş cihazları hasta kendi kararıyla değiştirmez. Tedaviye gelememe, yeni hastalık veya hazırlığı tamamlayamama halinde birim aranır; seanslar habersiz bırakılmaz. Tedavi programının iş, ulaşım ve refakat düzenine etkisi planlama görüşmesinde ele alınmalıdır. Soruların yazılması, çok sayıda bilginin verildiği bu dönemde yararlıdır. [2]

Tedavi pozisyonunda ağrı veya kaygı varsa önceden bildirilir. Ekip uygun destekleri değerlendirebilir; hasta seans sırasında kendi başına pozisyonunu değiştirmemelidir. [2]

YAN ETKİLER VE TAKİP

Yan etkiler tedavi edilen bölgeye, toplam doza ve kişinin özelliklerine göre değişir. Yorgunluk ve uygulama alanında cilt hassasiyeti görülebilir. Saç veya kıl kaybı dıştan tedavide ışınlanan bölgeyle ilişkilidir; herkes bütün saçını kaybetmez. Baş boyun tedavisinde ağız ve yutma sorunları, karın veya pelvis tedavisinde bağırsak ve idrar yakınmaları gelişebilir. Bazı etkiler tedaviden sonra gerilerken, bazıları uzun sürebilir veya geç ortaya çıkabilir. Tedavi başlamadan kişiye özgü olası etkiler ve bunların yönetimi konuşulmalıdır. [3]

Yemek veya sıvı alamama, belirgin kilo kaybı, ciddi cilt hasarı, artan nefes darlığı veya hızla kötüleşen belirtiler ekibe bildirilir. Ani ciddi solunum güçlüğü, bilinç değişikliği veya yoğun kanamada acil yardım gerekir. Yeni yakınmaların hepsi otomatik olarak radyoterapiye bağlanmamalıdır. Cilt ürünleri, destek tedavileri ve ilaçlar için ekipten öneri alınır. Uzun dönem kontrolde geç yan etkiler, işlevsel sorunlar ve hastalığın yanıtı değerlendirilir. Doğurganlık, cinsel sağlık ve duygusal etkiler de konuşulabilir. Son seansın bitmesi, destek ve izlemin sona erdiği anlamına gelmez. Hasta hangi belirtileri hangi birime bildireceğini bilmelidir. [4]

Yorgunluk günlük işleri zorlaştırıyorsa destek istenir. Yan etkilerin yönetimi, kanser tedavisinden ayrı bir lüks değil, bakımın ve yaşam kalitesinin önemli parçasıdır. [3]

AKIL KARTI VE ÖĞRETİCİ TABLO

Akıl kartı: Tedavinin amacı ve yöntemi önemlidir; seans sayısı tek başına yararı veya güvenliği göstermez. [1]