SARILIK

Başlangıç ve seyir; karın ağrısı, kaşıntı, kilo kaybı, alkol miktarı, hepatit maruziyeti, seyahat, metabolik hastalıklar ve aile öyküsü sorgulanır. Önceki karaciğer testleri ve bilinen karaciğer hastalığı araştırılır.

Sarılık değerlendirmesinde reçeteli ilaçlar, bitkisel ürünler ve desteklerin başlama ve bırakılma zamanları sorgulanır; alternatif nedenler dışlanır.

Muayenede beden kitle indeksi, karaciğer ve dalak büyümesi, asit ve kronik karaciğer hastalığı bulguları değerlendirilir.

Bilinç durumu ve sıvı kaybı değerlendirilir; yeni zihinsel değişiklik, ağır kusma veya dehidratasyon hastane izlemi gerektirebilir.

Hemoliz, hepatit, alkole bağlı hastalık ve ilaç hasarı; safra kanalı taşı veya darlığı gibi tıkayıcı nedenlerden ayrılır. Laboratuvar ve görüntülemeye rağmen açıklanamayan durumda uzman değerlendirmesi ve seçilmiş hastada biyopsi gerekebilir.

Bilirubinin fraksiyonları ile hepatoselüler ve kolestatik laboratuvar örüntüsü neden araştırmasını yönlendirir.

İndirekt bilirubin baskınlığında hemoliz ve Gilbert sendromu düşünülür. Anemi varsa retikülosit, LDH ve haptoglobin hemoliz araştırmasını destekler.

AST/ALT artışının alkalen fosfataza göre baskın olması hepatoselüler hasarı düşündürür; viral, metabolik, otoimmün ve ilaç nedenleri bağlama göre araştırılır.

Alkalen fosfataz baskınlığı kolestatik örüntüdür; GGT karaciğer kökenini destekleyebilir. Direkt bilirubin artışı hem karaciğer hastalığında hem safra yolu tıkanıklığında olabilir; tek başına taş göstermez.

Sarılıkta öykü ve muayene; bilirubin fraksiyonları, karaciğer testleri ve gerektiğinde görüntülemeyle birlikte değerlendirilir.

Başlangıç incelemesi total ve direkt/indirekt bilirubin, hemogram, AST, ALT, alkalen fosfataz, GGT, albumin, protrombin zamanı ve INR içerir. Sonuçlar sarılığın nedeni ve ağırlığı için birlikte yorumlanır.

Görüntüleme seçimi olası nedene göre yapılır; bütün yöntemler her hastada birlikte istenmez.

ACG anormalliğin doğrulanmasını önerir; bu, sarılıklı hastada neden araştırmasını veya acil yönlendirmeyi erteleme gerekçesi değildir.

Karaciğer testleri önceki sonuçlar, öykü ve klinik durumla birlikte değerlendirilir; nedeni araştırmadan yalnız tekrar ölçümüyle yetinilmez.

Uygun hastalarda MR kolanjiyografi veya endoskopik ultrason, gereksiz tanısal ERCP riskini azaltmaya yardımcı olabilir.

SAFRA YOLU ARAŞTIRMALARININ SINIRI

2023 tek merkezli ileriye dönük araştırmada taş kuşkulu 359 kişinin 225’inde taş saptandı. ASGE 2019 yüksek risk grubunda taş oranı %81,6, ESGE grubunda %83,1 idi; sınıflar kesin tanı değildi. Tanısal doğruluk benzerdi; seçilmiş merkez verileri bütün sarılıklara genellenemez ve randomize hasta-sonuç kanıtı değildir.

2025 sistematik derleme 31 çalışmayı birleştirdi; tarama Ağustos 2024’e kadardı. Yüksek risk ayrımında ASGE 2019 duyarlılığı %63 ve özgüllüğü %75, ESGE değerleri %62 ve %82 bulundu. Bu iki ölçüt farklıdır: düşük duyarlılık taşların bir kısmının yüksek risk dışında kalabileceğini, sınırlı özgüllük gereksiz girişim olasılığını gösterir. Çalışma tanısal sınıflamayı değerlendirdi; bütün sarılık nedenlerinin tedavisini veya bir kılavuzun yaşam süresi üstünlüğünü göstermedi.

Safra kanalı taşı için kullanılan kılavuzların risk sınıflaması kusursuz değildir; test ve girişim kararları klinik değerlendirmeyle birleştirilir.

İlaç hasarı kuşkusunda sorumlu ilacın kesilmesi ve destek tedavisi klinisyen tarafından planlanır; alternatif nedenler araştırılır. Bulantı, kaşıntı ve sıvı kaybına yönelik bakım kişiselleştirilir. Yeniden aynı ürüne maruz kalma kararı rutin değildir.

Kolanjit veya devam eden tıkanıklık kuşkusu uzman değerlendirmesini gerektirir; ERCP tanı taraması değil, risk ve tedavi gereksinimiyle seçilen girişimdir.

Kolanjit kuşkusu acildir; safra yolu enfeksiyonu veya süren tıkanıklıkta drenaj gereksinimi uzman ekipçe değerlendirilir.

İzlem planı saptanan neden ve hastalığın ağırlığına göre kurulur; herkese tek kontrol aralığı verilmez.

Bilirubin ve INR seyri, klinik iyileşme ve devam eden sarılık izlenir. Ağır akut hasar ilerleyebilir; pıhtılaşma bozukluğu ile ensefalopatinin birlikte olduğu akut karaciğer yetmezliğinde nakil merkezi değerlendirmesi geciktirilmez.

ACİL DEĞERLENDİRME VE YÖNLENDİRME

Akut hepatitte pıhtılaşma bozukluğu veya ensefalopati, gecikmeden karaciğer uzmanına yönlendirme gerektirir; enzim yüksekliğinin derecesi tek başına güvenlik ölçütü değildir.

Akut hepatitte yönlendirme için bu iki bulgunun birlikte bulunması beklenmez.

Açıklanamayan klinik sarılık veya karaciğer/safra yolu malignitesi kuşkusu hemen uzman değerlendirmesine yönlendirilir.

Kolanjit kuşkusu acildir; safra yolu enfeksiyonu veya süren tıkanıklıkta drenaj gereksinimi uzman ekipçe değerlendirilir.

Bilinç durumu ve sıvı kaybı değerlendirilir; yeni zihinsel değişiklik, ağır kusma veya dehidratasyon hastane izlemi gerektirebilir.