SELEKTİF MUTİZM

Çocuğun kimlerle, nerede ve hangi etkinlikte konuşabildiği; fısıltı, jest veya yazı kullanımı haritalanır. Aile ve öğretmenden ayrı bilgiler alınır. Başlangıç, ailede ruhsal sorunlar, dil gelişimi, okul işlevi ve kullanılan bütün dillerdeki beceri değerlendirilir.

Gebelik-doğum öyküsü, gelişim basamakları ve nörolojik yaralanma olasılığı gözden geçirilir. Dil veya öğrenme güçlüğü, ruhsal eş tanı ve travma bulguları ayrıca sorulur; sessizlik altta yatan başka bir güçlüğü gizleyebilir.

MUAYENE VE DOĞRUDAN GÖZLEM

Klinik gözlemde sosyal etkileşim, oyun, sözel olmayan iletişim ve çekingenliğin farklı ortamlardaki görünümü değerlendirilir. İşitme incelemesi, konuşma-dil değerlendirmesi ve gereğine göre bilişsel/akademik inceleme birlikte planlanır. Klinikte konuşmama, kişinin bilişsel kapasitesinin düşük olduğu sonucunu tek başına vermez.

Çocuk konuşmaya zorlanmaz; düşük baskılı görevler, resim gösterme veya rahat ortamdan aile kaydı kullanılabilir. Standart test değişik biçimde uygulanmışsa norm puanının geçerliliği bozulabilir; uyarlama raporda açıklanır.

Yeni dil öğrenirken geçici sessiz dönem, selektif mutizmle aynı değildir. Çocuğun ana dilini ev dışında kullanıp kullanmadığı araştırılır; gerçek tabloda birden fazla dilde ve farklı yabancı ortamlarda sorun görülebilir. İşitme, konuşma-dil ve nörogelişimsel güçlükler değerlendirmeye katılır.

Travma sonrasında önceden rahat konuşulan ortamlarda da ani susma farklı değerlendirme gerektirir. Otizm ile selektif mutizm ayrı durumlardır, birlikte bulunabilir; yalnız konuşmama üzerinden biri diğerinin yerine konmaz.

TANISAL ÇERÇEVE

Konuşma beklenen belirli durumlarda kalıcı konuşamama, başka ortamlarda konuşabilmeyle birlikte bulunur ve işlevi etkiler. Süre en az bir aydır; yalnız okulun ilk ayıyla sınırlı olmamalıdır. Kullanılan dili bilmeme veya başka bir iletişim/ruhsal durum daha iyi açıklamamalıdır. Tanı ekip değerlendirmesine dayanır.

TEDAVİ VE GÜVENLİK

Amaç yalnız sözcük söyletmek değil, konuşmayla ilişkili kaygıyı azaltmaktır. Kademeli maruz bırakma ve davranışsal yöntemler aile-okul iş birliğiyle uygulanır. Rahat konuşulan ortama yeni kişinin yavaşça katılması veya küçük iletişim adımlarının desteklenmesi kullanılabilir; zorlamak, utandırmak ve rüşvetle konuşturmak uygun değildir.

İlaç, davranışsal ve çevresel planın yerine geçmez. Küçük fluoksetin çalışmasında ebeveyn puanları lehine fark bulunmuş, öğretmen ve klinisyen puanlarında anlamlı grup farkı gösterilmemiştir; çoğu çocuk belirgin semptomlu kalmıştır. Bu, her çocuk için rutin ilaç veya kesin yarar kanıtı değildir.

Fluoksetin düşünülürse çocuk psikiyatrisi yarar-zarar ve yerel endikasyonu değerlendirir. Çocuk, ergen ve genç erişkinlerde özellikle başlangıç ve doz artışında intihar düşüncesi/davranışı yönünden yakın izlem gerekir. Yeni kendine zarar düşüncesi, belirgin ajitasyon veya davranış değişikliği hemen tedavi ekibine bildirilir.

İlerleme yalnız görüşmede çıkan sözcük sayısıyla ölçülmez; öğretmen ve aile bildirimleri, farklı ortamlarda konuşma, kaygı ve çocuğun yaşam kalitesi birlikte izlenir. Beş yıllık takipte çoğu çocuk iyileşse de bazılarında sosyal kaygı ve konuşma güçlüğü sürmüştür.

Okul geçişleri ve yeni öğretmenlerle iletişim planı paylaşılır; çocuğun grup önünde hazırlıksız konuşturulmaması, alternatif katılım ve arkadaş ilişkilerinin desteklenmesi önemlidir. İyileşme küçük adımlarla değerlendirilir; sessizlik cezalandırılmaz.

SEVK VE EK DEĞERLENDİRME

Yönergeleri anlama güçlüğü, gelişimsel ek kaygı veya belirgin okul işlev kaybında “utangaçlık geçer” diyerek beklenmez. Dil-konuşma ve çocuk ruh sağlığı değerlendirmesi düzenlenir. Erişkinlerde de uygun ruh sağlığı ve iletişim desteğine erişim gerekir.

İlaç kullanırken ağır davranış değişikliği, kendine zarar düşüncesi veya büyüme-kilo alımında sorun ayrıca değerlendirilmelidir. Bakım veren, kişi konuşamadığında da önemli belirtileri ekibe iletebilmelidir.