SİALADENİT

OBSTRÜKSİYON, VİRAL VE İMMÜN NEDENLER

Öğünle dalgalanan şişlik taş/darlık yönünden; kalıcı kuru göz ve ağız, tekrarlayan bez büyümesi otoimmün süreç yönünden değerlendirilir. Radyoiyot ve ilaç ilişkili hasar da öyküde aranır. [1]

Sjögren için ACR/EULAR sınıflaması anti-SSA/Ro, biyopside fokal lenfositik sialadenit, göz testleri ve tükürük akımı gibi nesnel öğeleri birlikte kullanır. Sınıflama ölçütleri klinik tanının yerine geçmez; yalnız bez şişliği veya tek antikorla tanı konulmaz. [19]

Kabakulak şüphesinde erken bukkal örnekte rRT-PCR tercih edilir; ilk üç günden sonra IgM örneği de eklenebilir. Negatif PCR veya IgM, örnek zamanı/kalitesi ve aşı durumuna bağlı olarak enfeksiyonu dışlamaz. [8]

İmmün kontrol noktası inhibitörü kullanan hastada yeni kuruluk ve bez bulguları onkolojiyle birlikte değerlendirilir. İnsan dokusu ve hayvan modeli bulguları bu tablonun klasik Sjögren’den farklı olabileceğini gösterir; deneysel IL-17 blokajı rutin klinik tedavi sayılmaz. [18]

FENOTİPİ AYIRAN KLİNİK DEĞERLENDİRME

Önce hava yolu ve sistemik durum değerlendirilir. Akut-kronik başlangıç, öğünle ilişki, tekrarlama, kuruluk, yakın tedaviler ve ilaç öyküsü sorgulanır. Parotis kanalı üst ikinci molar karşısında, submandibular kanal ağız tabanındadır; yaygın şişlik ile ayrı bir nodül ayırt edilir. [6]

Akut süpüratif tabloda azalmış tükürük akımı ve kötü ağız hijyeni zemininde polimikrobiyal enfeksiyon gelişebilir. S. aureus, streptokoklar ve ağız anaerobları sık etkenlerdir. Sistemik bulguda kan kültürü, mevcut irinden kültür alınır; ağır enfeksiyonda parenteral tedavi geciktirilmez. [4]

BAKTERİYEL HASTALIK VE KAYNAK KONTROLÜ

Tedavi oral hijyen, hidrasyon, analjezi ve uygun hastada tükürük akımını destekleme ile etken odaklı antibiyotiği birleştirir. Yaş, alerji, böbrek işlevi, yerel direnç, immün durum ve yayılım seçimi değiştirir. Ağır hastada başlangıç intravenöz tedavi, klinik düzelmede orale geçiş düşünülebilir. Tek bir antibiyotik süresi için güçlü karşılaştırmalı kanıt yoktur. [4]

Apse varsa aspirasyon veya cerrahi drenajla kaynak kontrolü değerlendirilir. Oral alamama, belirgin trismus veya genel durum bozukluğunda yatış gereksinimi artar; hava yolu tehdit altında olabilir. [3,9]

OBSTRÜKTİF VE TEKRARLAYAN HASTALIK

Enfeksiyon kontrolünden sonra taş çıkarılması planlanabilir. Sialendoskopi, transoral taş çıkarma ve kombine işlemler taşın yeri/erişilebilirliği ve bez durumuna göre seçilir. Seçilmiş submandibular taşlarda endoskop olmadan bez koruyucu çıkarma da yararlı olabilir; küçük randomize olmayan çalışma tekniklerin eşdeğerliğini kesinleştirmez. [9,12]

Taşsız kronik obstrüksiyonda girişim semptomları azaltabilir, fakat kanal darlığında tam düzelme daha sınırlı olabilir. Tekrarlayan işlemler, kanal perforasyonu, geçici sinir duyu yakınmaları ve kalıcı semptomlar onamda ele alınır. Bez çıkarılması otomatik ilk basamak değildir. [10,11,13]

Juvenil tekrarlayan parotitte erişkin taş protokolü kullanılmaz. Sialendoskopi serileri iyileşme bildirse de kendiliğinden düzelme ve kontrollü çalışma azlığı önemlidir; işlem kararı atak yükü ve uzman değerlendirmesiyle verilir. [15,16]

YANIT VE NÜKS İZLEMİ

Akut olguda erken klinik yanıt kontrol edilir; düzelmeme veya kötüleşmede planlanan kontrol beklenmez. Enfeksiyon geçtikten sonra süren taş, şişlik veya kitle yeniden değerlendirilir. Yaklaşık bir haftalık kontrol, daha erken başvuru uyarılarının yerine geçmez. [9]

Kronik obstrüktif hastalıkta öğünle şişlik, ağrı, kuruluk ve atak sıklığı zaman içinde izlenir. Semptomlar döngüsel olduğundan yalnız tek erken kontroldeki iyileşme kalıcı başarı kabul edilmez. [10]