SİSTEMİK LUPUS ERİTEMATOZUS

GENEL BAKIŞ

Sistemik lupus eritematozus, bağışıklık sisteminin kişinin kendi dokularına yöneldiği kronik otoimmün bir hastalıktır. Deri ve eklemler sık etkilenir; böbrek, akciğer, kalp, kan hücreleri ve sinir sistemi de tutulabilir. Hastalık kişiden kişiye çok farklı seyreder. Alevlenmelerle daha sakin dönemler birbirini izleyebilir; lupus tanısı her hastanın ağır organ hasarı yaşayacağı anlamına gelmez. [1]

BELİRTİLER, NEDENLER VE RİSKLER

Yorgunluk, eklem ağrısı veya şişliği, güneşle belirginleşen döküntü, ağız yaraları ve saç dökülmesi görülebilir. Yanaklar ve burun üzerinde kelebek biçimli döküntü tanınan bir bulgudur, fakat bulunması zorunlu değildir. Ateş, nefesle artan göğüs ağrısı, bacaklarda şişlik veya nörolojik yakınmalar farklı organların değerlendirilmesini gerektirebilir. [1]

Hastalık kadınlarda daha sık görülür, ancak erkeklerde ve çocuklarda da gelişebilir. Genetik yatkınlık ve çevresel etkenler birlikte rol oynar; tek bir neden veya herkese uygulanabilen korunma yolu yoktur. Belirtilerin zaman içinde değişmesi, önceki yakınmaların önemini azaltmaz. Eski döküntülerin fotoğrafları ve önceki tahliller, hekimle görüşmede yararlı olabilir. [1,2]

ACİL UYARILAR VE BAŞVURU

Yeni belirgin nefes darlığı, şiddetli göğüs ağrısı, nöbet veya bilinç değişikliği acil değerlendirme gerektirir. Bunlar lupusla ilişkili organ tutulumu dahil ciddi nedenlerden kaynaklanabilir. İdrarda değişiklik veya yeni el-ayak şişliği de geciktirilmeden bildirilmelidir. Yeni bulguların tamamını “zaten lupusum var” diyerek açıklamak güvenli değildir; değerlendirme hangi organın etkilendiğini araştırmalıdır. [1,4]

TANISAL YAKLAŞIM VE AYIRICI TANI

Lupusu tek başına kesinleştiren bir test yoktur. Öykü, muayene, kan sayımı, böbrek işlevleri, idrar incelemesi ve uygun otoantikor testleri birlikte değerlendirilir. ANA duyarlı bir testtir, ancak sağlıklı kişilerde de pozitif olabilir. Pozitif ANA sonucunu tek başına lupus tanısı saymak, gereksiz kaygı ve tedaviye yol açabilir. [2]

Anti-dsDNA ve anti-Sm gibi daha özgül testler klinik bağlama göre istenir. İdrarda protein veya böbrek işlev bozukluğu varsa daha ayrıntılı inceleme, bazen böbrek biyopsisi gerekebilir. Diğer bağ dokusu hastalıkları ve benzer belirtiler yapan durumlar dışlanır. Amaç bir laboratuvar sonucuna isim koymak değil, belirtilerin bütününü açıklayan ve organ riskini belirleyen tanıya ulaşmaktır. [2]

Bu çerçeve tanı ve izlem planının neden kişiselleştirildiğini gösterir. [2,3]

YÖNETİM VE TEDAVİ İLKELERİ

Tedavi hastalığın şiddetine ve etkilenen organlara göre seçilir. Hidroksiklorokin, kortikosteroidler, bağışıklık düzenleyici veya baskılayıcı ilaçlar ve bazı biyolojik tedaviler kullanılabilir. Amaç alevlenmeleri azaltmak ve organ hasarını önlemektir. İlaçların yararları kadar olası yan etkileri de görüşülmeli; tedavi kendiliğinden kesilmemelidir. [4]

Her yeni yakınma otomatik olarak ilaç dozunu artırmayı gerektirmez. Düzenli kontrol, hangi belirtilerin etkin hastalığa bağlı olduğunu ve tedavinin güvenli sürdürülüp sürdürülmediğini değerlendirme fırsatıdır. Romatoloji, gerektiğinde nefroloji, dermatoloji ve diğer branşlarla birlikte çalışır. Hasta hangi belirti için hangi ekiple iletişime geçeceğini bilmelidir. [3,4]

İZLEM, KORUNMA VE ÖZEL GRUPLAR

Güneşten korunma, dengeli etkinlik-dinlenme planı ve sürdürülebilir fiziksel hareket destekleyicidir. Düzenli kan ve idrar kontrolleri, kişi kendini iyi hissetse de önemini korur. Gebelik planı önceden romatoloji ve kadın hastalıkları ekibiyle görüşülmelidir; bazı ilaçlar gebelikle uyumlu değildir. Çocuklarda okul ve aile yaşamını destekleyen, gelişim dönemini dikkate alan bakım gerekir. [3,4]

Görüşmeye güncel ilaç listesini ve son dönemdeki yeni belirtileri getirmeniz yararlıdır. Tedavinin başarılı olması yalnız yakınmaların azalmasıyla ölçülmez; sessiz organ etkilenmesini araştıran kontroller de önem taşır. Planlanan gebelik veya yeni bir ilaç başlaması gibi değişiklikler, bir sonraki rutin kontrol beklenmeden bakım ekibiyle paylaşılmalıdır. [3,4]

KLİNİK AKIL KARTI

Bu bölümün içeriği aşağıdaki klinik akıl kartında sunulmuştur.