SİTOTOKSİK KEMOTERAPİ

AMAÇ VE DİĞER KANSER TEDAVİLERİNDEN FARKI

Sitotoksik kemoterapi, kanser hücrelerinin büyümesini veya çoğalmasını engelleyen ilaçlarla yapılan tedavidir. Hızla bölünen sağlıklı hücreleri de etkileyebildiği için yan etki oluşturabilir. Kanseri iyileştirme, tekrarlama olasılığını azaltma, büyümesini yavaşlatma veya belirtileri hafifletme amacıyla kullanılabilir. Ameliyat öncesinde tümörü küçültmek için verilen tedaviyle ameliyat sonrasında kalan hücreleri hedefleyen tedavinin amacı farklıdır. Hormon tedavisi, hedefe yönelik ilaçlar ve immünoterapi aynı kavram değildir; bazı planlarda kemoterapiyle birlikte kullanılabilirler. [1]

İlaç seçimi kanserin türü ve yaygınlığına, önceki tedavilere ve eşlik eden hastalıklara bağlıdır. Kemoterapi bazen tek tedavi, bazen cerrahi veya radyoterapinin tamamlayıcısıdır. Kürler arasında verilen dinlenme dönemleri planın parçasıdır; tedavinin unutulduğu anlamına gelmez. Yan etkilerin çok olması tedavinin daha iyi çalıştığını, az olması etkisiz kaldığını göstermez. Yanıt belirtiler, muayene, laboratuvar ve gerekli görüntülemelerle değerlendirilir. Başka bir hastanın ilaç adı veya kür sayısı kişisel plan için ölçüt değildir. Tedavinin beklenen kazancı ile yükü açıkça konuşulmalı, alternatiflerin hastalığa özgü olduğu anlaşılmalıdır. [1]

Kür aralarındaki dinlenme dönemleri sağlıklı hücrelerin toparlanmasına fırsat verir. Programda değişiklik gerekirse bunun nedeni ve sonraki tarih tedavi ekibinden öğrenilmelidir. [1]

HAZIRLIK VE UYGULAMA GÜVENLİĞİ

Başlamadan önce kan testleri ve uygun organ değerlendirmeleri yapılabilir. Kalp, böbrek veya karaciğer hastalığı, gebelik olasılığı, alerjiler ve kullanılan bütün ürünler ekibe bildirilir. Bazı tedaviler doğurganlığı etkileyebileceğinden korunma seçenekleri önceden konuşulur. Aşılar, diş işlemleri ve başka tıbbi girişimler onkoloji ekibiyle koordine edilir. İlaç ve destek ürünleri hekim bilgisi olmadan başlanmaz veya bırakılmaz. Tedavi gününde yeni ateş, enfeksiyon bulgusu ya da belirgin kötüleşme varsa personele söylenmelidir. Kan sonuçları veya yan etkiler nedeniyle erteleme gerekebilir; buna ekip karar verir. [2]

Kemoterapi damar yoluyla veya ağızdan uygulanabilir. Evde kullanılan tabletler de güçlü kanser ilaçlarıdır; sıradan destek ürünü gibi değerlendirilmez. Kullanım, saklama ve unutulan dozla ilgili yazılı talimat alınır; kaçırılan doz kendiliğinden çiftlenmez. Damar yolunda yanma, ağrı veya şişme olursa hemen hemşireye haber verilir. Pompa ve kateter ayarları hasta tarafından değiştirilmez. Bulantıdan korunma ve diğer destek ilaçları tedavi planına göre kullanılır. Acil iletişim numarası, ilaç listesi ve tedavi bilgileri ulaşılabilir tutulur. Hastanın çalışabilme, ulaşım ve evde destek gereksinimi de planlamada ele alınmalıdır. [2]

Tedavi sırasında gebelikten korunma ve doğurganlık konuları kişiye özel görüşülür. Hasta bu soruları sormak için tedavinin tamamlanmasını beklememelidir. [2]

RİSKLER, ACİL BELİRTİLER VE İZLEM

Enfeksiyonla mücadele eden hücrelerin azalması, bazı dönemlerde enfeksiyon riskini artırır. Ateş, titreme, genel kötüleşme, yeni öksürük, idrar yakınması veya damar yolu çevresinde kızarıklık gecikmeden onkoloji ekibine bildirilir. Ekibin verdiği sıcaklık eşiği ve acil başvuru planı izlenir; ağır hasta hissediliyorsa yalnız ateşin yükselmesi beklenmez. Nötropeni sırasında enfeksiyon hızla ağırlaşabilir. Şiddetli solunum güçlüğü, bilinç değişikliği veya bayılmada acil yardım gerekir. Kendi kendine antibiyotik başlamak ya da yalnız ateşi düşürüp beklemek uygun değildir. [3]

Ağız yaraları, bulantı, ishal, yorgunluk, saç kaybı, kanama eğilimi veya sinirlerde etkilenme kullanılan ilaca göre değişebilir. Hepsi her hastada görülmez. Sıvı alamama, sürekli kusma, belirgin kanama veya günlük işlevi engelleyen yakınmalar bildirilmelidir. Yan etkileri saklamak, tedaviyi sürdürebilmenin güvenli yolu değildir; destek tedavileri ve doz düzenlemeleri gerekebilir. El hijyeni ve hasta kişilerle yakın temastan kaçınma konusunda ekip önerileri izlenir. Kontrollerde yan etki kadar beslenme, ruhsal durum ve günlük yaşam değerlendirilir. Tedavi bitince bazı etkiler düzelir, bazıları daha uzun izlem gerektirebilir. Hastanın sonraki kontrol ve tetkik planını yazılı alması yararlıdır. [3]

Damar yolu çevresindeki kızarıklık veya akıntı, enfeksiyon açısından önemlidir. Bakım malzemesiyle müdahale etmek yerine belirtiler gecikmeden onkoloji ekibine bildirilmelidir. [3]

AKIL KARTI VE ÖĞRETİCİ TABLO

Akıl kartı: Yan etki şiddeti kemoterapinin etkinlik ölçütü değildir; yanıt klinik değerlendirme ve testlerle belirlenir. [1]