ŞİZOFRENİ

BELİRTİLER VE NEDENLER

Başkalarının duymadığı sesler duyma, güçlü fakat gerçeklikle uyumsuz inanışlar veya konuşmanın dağınık hale gelmesi görülebilir. İçe çekilme, istekte azalma, sınırlı duygu ifadesi ve plan yapma güçlüğü de önemlidir. Bu belirtileri tembellik olarak yorumlamak yanlıştır. Dikkat ve bellek sorunları gündelik görevleri ayrıca zorlaştırabilir. [1]

Tek bir neden gösterilememiştir. Genetik yatkınlık ve çevresel etkenlerin etkileşimi düşünülür; yoğun esrar kullanımı artmış riskle ilişkilidir. Damgalanma, barınma veya iş olanaklarının kaybı hastalık yükünü ağırlaştırır. Kişinin temel haklarını ve karar süreçlerine katılımını korumak bakımın bir parçasıdır. [2]

TANI VE AYIRICI YAKLAŞIM

İlk psikoz belirtilerinde değerlendirme geciktirilmemelidir. Psikiyatri görüşmesi, fizik muayene, ilaç ve madde öyküsü ile ruhsal ve sosyal işlevlerin incelenmesini kapsar. Duygudurum bozuklukları, fiziksel hastalıklar ve madde etkileri dışlanmadan tek bir belirti üzerinden şizofreni etiketi konulmaz. Her ilk atakta rutin beyin görüntülemesi zorunlu değildir; tetkik klinik şüpheye göre seçilir. [3]

Bu alanlar aynı kişide birlikte bulunabilir. Depresyon veya ilaç etkisi de işlevi azaltabileceğinden tablo tek başına tanı koydurmaz. [1]

YÖNETİM VE TEDAVİ

İlk atakta antipsikotik ilaçla birlikte kişiye uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi ve aile müdahalesi önerilebilir. İlaç seçimi beklenen yararla birlikte kilo artışı, hareket bozukluğu, metabolik ve hormonal etkiler konuşularak yapılır. Yetersiz yanıt, ilacı hemen çoğaltmak yerine tanı, kullanım, süre ve eş hastalıkların yeniden değerlendirilmesini gerektirir. [3]

Bakım yalnız belirtileri baskılamaya indirgenmemelidir. Psikoeğitim, aile desteği, sosyal beceriler, barınma ve işe katılım olanakları kişinin toparlanmasını destekler. Kişinin tercihlerinin duyulması ve gerçekçi iyileşme hedeflerinin birlikte belirlenmesi önemlidir. Toplum içinde sürdürülen, hak temelli ve ulaşılabilir hizmetler izolasyonu azaltmayı hedefler. [2]

İZLEM, KORUNMA VE ÖZEL GEREKSİNİMLER

Antipsikotik tedavide kilo, tansiyon, glukoz ve lipidler gibi fiziksel sağlık göstergeleri düzenli değerlendirilir. İstem dışı hareket, iç huzursuzluğu veya başka yeni yakınmalar yan etki olabilir. Sigaranın bırakılması bazı ilaçların düzeyini değiştirebildiğinden bakım ekibine bildirilmelidir; sigarayı sürdürme gerekçesi değil, ilaç izlemini ayarlama nedenidir. [3]

Kardiyometabolik ve diğer bedensel hastalıklara erişim psikiyatrik tanı nedeniyle ihmal edilmemelidir. Uzun dönem izlemde kişinin sosyal desteği, yaşadığı yerin güvenliği, günlük etkinliği ve dışlanma deneyimleri konuşulmalıdır. Krizler sırasında ilaç ve bakım erişiminin kesilmesi özel risk oluşturabilir. [2]

ACİL UYARILAR

Çoğu şizofreni hastası şiddet uygulamaz; tanı tek başına tehlikelilik göstergesi değildir. Bununla birlikte kendine zarar düşüncesi, ciddi öz bakım kaybı veya tedavisiz ağır belirtiler hızlı yardım gerektirir. Yakın zarar tehlikesi, belirgin bilinç değişikliği veya güvenliğin sağlanamadığı durumda 112/acile başvurulur. Seslerin söylediğini yapmak zorunda hisseden kişi bunu ekibiyle hemen paylaşmalıdır. [1,3]

GÖRÜŞMEYE HAZIRLIK

Bakım görüşmesinde kişinin yalnız belirtilerini değil hayatında korumak istediği rolleri de anlatması önemlidir. Eğitimini sürdürmek, bir arkadaşla görüşmek veya evde belirli işleri yapabilmek birbirinden farklı hedeflerdir. Yakınlar destek sunarken kişinin yerine konuşmak yerine görüşlerini doğrudan ifade edebilmesi için alan açabilir. İlaçla ilgili rahatsızlıklar, günlük düzene uymayan randevular veya anlaşılmayan açıklamalar açıkça dile getirilebilir. Böyle bir konuşma tedaviyi reddetmek anlamına gelmez; uygulanabilir ve anlaşılır bir bakım planı oluşturmanın parçasıdır.

KLİNİK AKIL KARTI

Bu bölümün içeriği aşağıdaki klinik akıl kartında sunulmuştur.