SOSYAL ANKSİYETE BOZUKLUĞU

BELİRTİLER VE RİSKLER

Toplulukta konuşma, yeni biriyle tanışma, telefon açma veya başkalarının önünde yemek yeme yoğun kaygı doğurabilir. Yüz kızarması, terleme, titreme, çarpıntı ve zihnin boşalması hissi görülebilir. Korku etkinlikten günler önce başlayabilir; sonrasında kişi söylediklerini tekrar tekrar inceleyebilir. Çoğunlukla çocukluk veya ergenlikte başlar. Ailesel yatkınlık ve çevresel etkenler katkıda bulunur; yetiştirme biçimini tek neden saymak doğru değildir. [1]

Kaçınma kısa vadede rahatlatırken yaşamı daraltabilir. Derslere katılmama, iş görüşmesini iptal etme veya sağlık randevusuna gitmeme yalnız “isteksizlik” olarak yorumlanmamalıdır. Sosyal korkuyla birlikte depresyon, yaygın anksiyete veya panik yakınmaları da bulunabilir. Sorunun kendiliğinden geçmesini beklemek yardım aramayı geciktirebilir. [2]

TANI VE AYIRICI TANI

Değerlendirme, korkulan ortamları, kişinin olacağını düşündüğü sonucu, kaçınmasını ve günlük işlevini kapsar. Yaygın kullanılan tanı ölçütlerinde belirtiler en az altı aydır sürer ve işlevi bozar. Ancak destek almak için süreyi tamamlamak beklenmez. Fiziksel yakınmalar ve başka ruhsal sorunlar klinik görüşmede incelenir. [1]

Hekim alkol veya maddeyle kaygıyı bastırma çabasını, depresyonun başlangıcını ve gelişimsel özellikleri sorar. Yalnız sosyal ortamdaki sessizlikten tanı konulmaz. Sosyal korku depresyonla aynı dönemde başlamışsa aralarındaki zaman ilişkisi tedavi sırasını etkileyebilir. SPIN veya LSAS gibi ölçekler izleme yardım eder; görüşmenin yerini almaz. [3]

Bu tablo kendi kendine tanı için değil, görüşmeye hazırlanmak içindir. [2]

YÖNETİM VE TEDAVİ İLKELERİ

Erişkinlerde sosyal anksiyeteye özel bireysel bilişsel davranışçı terapi önemli ilk seçenektir. Terapi, dikkatin sürekli kişinin kendisine yönelmesini, olumsuz beklentileri ve güvenlik davranışlarını ele alır. Korkulan durumlarla çalışma, terapistle planlanan küçük ve uygulanabilir basamaklarla ilerler; kişinin hazırlıksız biçimde kalabalığa zorlanması değildir. [3]

Terapiyi istemeyen veya yeterince yarar görmeyen kişilerde nedenler konuşularak rehberli öz yardım veya uygun ilaç seçeneği değerlendirilebilir. SSRI kullanılacaksa yarar, yan etki ve takip planı birlikte açıklanır. Çocuk ve ergenlere rutin ilaç önerilmez; yaşa uygun psikolojik yaklaşım ve gerektiğinde aile katılımı önemlidir. [3]

İZLEM VE GÜNDELİK DESTEK

Kaygı günlüğü, korkunun öncesini ve sonrasını fark etmeye yardımcı olabilir. Zor görünen bir işi küçük parçalara ayırmak ve konuşma sırasında karşıdakinin söylediklerine odaklanmak destekleyici uygulamalardır. Bunlar “biraz cesur ol” öğüdünden farklıdır; hedef başarısızlık korkusu nedeniyle bırakılan faaliyetlere sürdürülebilir dönüş sağlamaktır. [2]

Randevuya erişim de tedavinin parçasıdır: daha sakin saatler, önceden doldurulan formlar veya ilk temasın uygun biçimde düzenlenmesi katılımı kolaylaştırabilir. İzlemde kişinin seçtiği somut hedefler, tedaviye devamı ve varsa ilaç yan etkileri değerlendirilir. Çocuklarda okuldan kaçınma ve akran ilişkileri ayrıca konuşulmalıdır. [1,3]

ACİL UYARILAR VE BAŞVURU

Belirgin işlev kaybında aile hekimi veya ruh sağlığı uzmanına başvurulmalıdır. Depresyon ve madde kullanımı eşlik edebildiği için kendine zarar düşüncesi ayrıca sorulur. Yakın zarar tehlikesinde olağan randevu beklenmez; Türkiye'de 112/acil yardım kullanılır. [2]

GÖRÜŞMEYE HAZIRLIK

İlk görüşmenin kendisi de zorlayıcı gelebilir. Kişi anlatmak istediklerini önceden yazabilir; konuşurken zorlanırsa bu notları klinisyenle paylaşmayı isteyebilir. İş toplantısında söz almak, telefonda randevu oluşturmak veya bir arkadaşla yemek yemek gibi hedefler herkes için aynı önemi taşımaz. Bu nedenle bakım planı dışarıdan “kolay” görünen davranışlara göre değil kişinin kendi yaşamındaki kayba göre konuşulmalıdır. Buradaki örnekler performans sınavı değildir; değerlendirmede kişinin tercihlerini görünür kılmak içindir.

KLİNİK AKIL KARTI

Bu bölümün içeriği aşağıdaki klinik akıl kartında sunulmuştur.