TARAMA ARAŞTIRMALARINDA ERKEN TANI VE UZUNLUK YANLILIĞI

Tarama, bir hastalığı belirtiler ortaya çıkmadan saptayabilir; ancak daha erken tanı her zaman daha uzun yaşam anlamına gelmez. Erken tanı yanlılığında ölüm zamanı değişmese bile tanı tarihi öne geldiği için tanıdan ölüme kadar ölçülen süre uzar. Bu nedenle taramayla tanı konan kişilerde beş yıllık sağkalımın yüksek olması, tek başına taramanın yaşam kurtardığını kanıtlamaz.

Uzunluk yanlılığı farklı bir mekanizmadır. Yavaş ilerleyen kanserler, belirtilerden önce saptanabilir durumda daha uzun kaldıkları için taramada orantısız biçimde daha sık bulunabilir. Hızla ilerleyen kanserler ise iki tarama arasında belirti verebilir. Böylece taramayla bulunan grubun daha iyi görünmesi, yalnız erken müdahalenin yararından değil, daha elverişli seyirli hastalıkların seçilmesinden de kaynaklanabilir. Bu iki açıklama birbirine karıştırılmamalıdır.

Sağkalım ile ölüm hızının aynı şey olmadığı, toplum verilerinde de görülür. Welch ve arkadaşları en sık görülen 20 solid tümör türünde, 1950–1995 dönemindeki beş yıllık sağkalım değişikliklerini mortalite değişiklikleriyle karşılaştırmıştır. Sağkalım bütün türlerde artmışken ölüm hızları bazılarında azalmış, bazılarında yükselmiştir. Bu tarihsel çözümleme, tanıdan itibaren sağkalım artışının toplumdaki kanser ölümlerinin azaldığıyla otomatik olarak eşitlenemeyeceğini gösterir.

Bu yanlılıklar için istatistiksel düzeltmeler geliştirilebilir, fakat düzeltme varsayımlara dayanır. Duffy ve arkadaşları, belirti öncesi taramayla saptanabilir dönem için üstel dağılım varsayımı ve uzunluk yanlılığı için iki gizli tümör kategorisi kullanarak yöntem geliştirmiştir. Yaklaşım, İngiltere’deki 25.962 meme kanseri olgusunda gösterilmiştir. Bu yöntem, taramayla saptanan ve başka biçimde tanı konan gruplar arasında varsayımsız bir karşılaştırma sağlandığı anlamına gelmez.

Kanıtın sunuluş biçimi profesyonellerin yorumunu da etkileyebilir. Wegwarth ve arkadaşlarının ABD’de yaptığı senaryo araştırmasında hekimler, yaşam kurtarmayı kanıtlamayan sağkalım artışıyla sunulan taramaya daha olumlu yaklaşmıştır. Araştırma gerçek klinik davranışları değil, kurmaca testlere verilen yanıtları ölçmüştür. Bir tarama iddiasını okurken hangi sonucun ölçüldüğü, karşılaştırma grubunun nasıl oluşturulduğu ve iyileşmenin yalnız tanı saatinin öne alınmasından kaynaklanıp kaynaklanmadığı sorgulanmalıdır.