TİFO VE PARATİFO
ÖZET
Tifo ve paratifo, sırasıyla Salmonella Typhi ve Paratyphi’nin yol açtığı, kan dolaşımını da etkileyen enterik ateş hastalıklarıdır. Yalnız basit gastroenterit değildirler; uzayan ateş, halsizlik ve karın yakınmalarıyla başlayıp ağırlaşabilirler. [1]
GENEL OKUYUCU
KAPSAM
Genel klinik yaklaşım; ülkeye özgü direnç örnekleri Türkiye için değişmez bir ampirik reçete değildir. Güncel yerel duyarlılık ve uzman değerlendirmesi esas alınır.
BELİRTİLER VE BAŞVURU
Ateş günler içinde artabilir; baş ağrısı, iştahsızlık, kabızlık veya ishal görülebilir. Riskli bölgeye seyahat sonrası hastalanırsanız aşılı olsanız bile başvurun ve seyahat öykünüzü söyleyin. Tedaviyle geçmeyen, kötüleşen veya yeniden başlayan yakınmalar tekrar değerlendirme gerektirir. [4]
BULAŞIN ÖNLENMESİ
Güvenli su ve iyi pişmiş gıda tüketimi, tuvalet sonrası ve yemek hazırlamadan önce sabunla el yıkama önemlidir. Hastalıkta başkalarına yemek hazırlamaktan kaçınılmalıdır. Belirtiler geçse bile dışkıyla bakteri saçılımı sürebilir; verilen antibiyotik süresi tamamlanmalı ve önerilen kontroller yapılmalıdır. [3]
SAĞLIK PROFESYONELLERİ İÇİN KLİNİK YAKLAŞIM
ANAMNEZ
Seyahat, kirli su/gıda, benzer hastalanma ve önceki antibiyotik kullanımı kaydedilir. Edinilen ülke özellikle ampirik tedavide direnç olasılığını değiştirir. Aşılama hastalığı tamamen dışlamaz; tedavi seçiminde aşılı olmak kültür veya duyarlılık değerlendirmesi yerine kullanılamaz. [1]
FİZİK MUAYENE
Ateş ve genel durum yanında karın hassasiyeti/şişliği, hepatosplenomegali ve gövdede geçici pembe döküntü değerlendirilebilir. Bu bulgular her hastada bulunmaz. İlerlemiş hastalıkta gastrointestinal kanama, perforasyon veya ensefalopati gelişebilir; özellikle ikinci-üçüncü haftada komplikasyon kuşkusu artar. [2]
AYIRICI TANI
Tifo ve paratifo klinikle güvenilir biçimde ayrılamaz; sıtma başta olmak üzere seyahatle ilişkili ateşler benzer görünebilir. Nontifoidal Salmonella çoğunlukla gastroenterit yaparken enterik ateş sistemik/bakteriyemik tablodur. Antimalaryal tedaviye yanıt alınmaması enterik ateşi yeniden değerlendirme nedenidir, fakat tek başına tanı değildir. [2]
TANISAL YAKLAŞIM
Kan kültürü temel yöntemdir; tek negatif kültür dışlama sağlamaz ve birden fazla örnek gerekebilir. Önceden antibiyotik alımı verimi etkileyebilir. Widal gibi serolojik testler yalancı pozitiflik nedeniyle önerilmez. Dışkı kültürü akut tanıda kan kültürünün yerine konmamalıdır. İzolatın duyarlılığı tedaviyi yönlendirir. [1]
TEDAVİ
DİRENCE GÖRE TEDAVİ
Ampirik antibiyotik klinik ağırlık ve seyahat/direnç verilerine göre seçilir. Azitromisin veya seftriakson birçok bağlamda seçenekken, Pakistan/Irak bağlantılı seftriakson direnci gibi durumlar yaklaşımı değiştirir; komplike XDR kuşkusunda karbapenem gerekebilir. Florokinolonlar duyarlılık bilinmeden rutin ampirik seçenek yapılmaz. Kültür sonucunda tedavi daraltılır veya değiştirilir. [1]
İZLEM VE ÖNERİLER
İLK TEDAVİ YANITI
Ateş uygun tedaviye rağmen ilk 3–5 gün sürebilir; günlük tepe değerinin azalması beklenir. Beşinci günde düşmüyorsa direnç, uygunsuz tedavi veya apse/kemik-eklem gibi kalıcı odak araştırılır. İyileşmeden 1–3 hafta sonra yineleme gelişebilir ve yeni tedavi değerlendirmesi gerektirir. [2]
ACİL/SEVK ÖLÇÜTLERİ
ACİL DURUMLAR
Aniden başlayan ve artan karın ağrısı, siyah/koyu kırmızı dışkı, kanlı veya kahve telvesi görünümünde kusma acil hastane değerlendirmesi gerektirir. Bunlar kanama veya perforasyon gibi ciddi komplikasyonlarla ilişkili olabilir; planlı kontrol günü beklenmez. [4]
DİĞER PROFESYONEL AYRINTILAR
TAŞIYICILIK VE İŞE DÖNÜŞ
Klinik iyileşme mikrobiyolojik temizlenmeyle aynı değildir. Özellikle gıda, sağlık veya küçük çocuklarla çalışanlarda işe/okula dönüş için yerel halk sağlığı test ve izin kuralları uygulanır. Uzamış taşıyıcılıkta eradikasyon tedavisi ayrıca planlanır; yalnız kişi kendini iyi hissediyor diye bulaş riski bitmiş sayılmaz. [4]
AŞILAMA
Tifo konjuge aşıları uygun ürünle altı aylıktan itibaren kullanılabilir; daha büyük yaşlarda polisakkarit veya canlı oral seçenekler de vardır. Ürün, yaş, seyahat ve ülke programı birlikte değerlendirilir. [3]
Tifo aşısı paratifoya karşı güvenilir genel koruma sağlamaz; güvenli gıda/su önlemleri sürer. [2]
AKUT HASTALIK İLE TAŞIYICILIK
Klinik düzelme dışkı saçılımının bittiğini kanıtlamaz. [3]
KAYNAKLAR
Kaynakları görüntülemek için tıklayın
- Clinical Guidance for Typhoid Fever and Paratyphoid Fever ↗
CDC · Kaynak tarihi: 2024 · Erişim: 2026-10-25
- Typhoid and Paratyphoid Fever ↗
CDC Yellow Book · Kaynak tarihi: 2026 · Erişim: 2026-10-25
- Typhoid ↗
WHO · Kaynak tarihi: 2023 · Erişim: 2026-10-25
- Typhoid fever ↗
NHS · Kaynak tarihi: 2025 · Erişim: 2026-10-25
KONU HAKKINDA SEÇİLMİŞ 8 ARAŞTIRMA
Araştırmalar farklı hasta grupları ve yöntemler içerir; sonuçları her hastaya aynı biçimde uygulanamaz. Yalnız konuya doğrudan katkı sunan çalışmalar seçilmiştir.
01 · ENTERİK ATEŞTE SEFALOSPORİNLER
Treatment of enteric fever (typhoid and paratyphoid fever) with cephalosporins.
Kuehn R ve arkadaşları · The Cochrane database of systematic reviews · 2022
Çalışma türü: Cochrane sistematik derlemesi
Kapsam: 27 randomize çalışma; 2.231 çocuk ve erişkin.
ÖZET
Seftriakson etkili bir seçenek olarak değerlendirildi; karşılaştırıcı antibiyotiklere üstünlük konusunda sonuçlar belirsizdi. Eski küçük çalışmalarda sefiksim bazı florokinolon karşılaştırmalarında daha kötü sonuç verdi.
Kanıt düşük/çok düşük kesinlikte ve çalışmaların çoğu eskidir. Güncel direnç nedeniyle geçmiş florokinolon üstünlüğü bugün körlemesine ampirik kullanım gerekçesi olamaz.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 36420914 · DOI: 10.1002/14651858.CD010452.pub2
02 · PARATİFO A AŞI ADAYININ ETKİNLİĞİ
Safety, Efficacy, and Immunogenicity of a Salmonella Paratyphi A Vaccine.
McCann N ve arkadaşları · The New England journal of medicine · 2025
Çalışma türü: Çift kör randomize plasebo kontrollü insan enfeksiyon modeli
Kapsam: Birleşik Krallık’ta 72 sağlıklı erişkin randomize edildi; 70 kişi kontrollü değerlendirmeye katıldı.
ÖZET
Aşı grubunda tanımlanmış paratifo enfeksiyonu daha az görüldü; niyetlenen tedavi analizinde etkinlik %73 bulundu. Ciddi aşı ilişkili olay saptanmadı ve antikor yanıtı gelişti.
Kontrollü araştırma koşulları doğal bulaşın yerini tutmaz. Küçük erişkin çalışması çocuk etkinliği veya uzun dönem korumayı göstermez; aday ruhsatlı rutin aşı gibi sunulamaz.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 41160821 · DOI: 10.1056/NEJMoa2502992
03 · ENTERİK ATEŞİN YAŞA GÖRE KLİNİK GÖRÜNÜMÜ
Systematic review of the global epidemiology, clinical and laboratory profile of enteric fever.
Azmatullah A ve arkadaşları · Journal of global health · 2015
Çalışma türü: Sistematik derleme
Kapsam: 180 rapor; ağırlıkla kent ve hastane temelli gruplar.
ÖZET
Klinik bulgular yaşa ve bölgeye göre değişti; çocuklarda ve erişkinlerde gastrointestinal/hematolojik belirtilerin dağılımı farklıydı. Çok ilaca dirençli hastalık daha fazla komplikasyonla ilişkiliydi.
Çalışmaların büyük çoğunluğu hastaneden geldi. Bulgular toplumdaki hafif hastalığı temsil etmez; tek bir bulguyla tanı koymayı desteklemez.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 26649174 · DOI: 10.7189/jogh.05.020407
04 · Vİ-DT KONJUGE TİFO AŞISININ KARŞILAŞTIRILMASI
Safety and immunogenicity of the Vi-DT typhoid conjugate vaccine in healthy volunteers in Nepal: an observer-blind, active-controlled, randomised, non-inferiority, phase 3 trial.
Kumar Rai G ve arkadaşları · The Lancet. Infectious diseases · 2022
Çalışma türü: Gözlemci kör randomize aşağı olmama faz 3 çalışması
Kapsam: Nepal’de 6 ay–45 yaş arasında 1.800 sağlıklı kişi.
ÖZET
Vi-DT dört haftalık serokonversiyonda karşılaştırıcı Vi-TT’den aşağı bulunmadı; üç üretim serisinin bağışıklık yanıtları eşdeğerdi. Bildirilen ciddi olaylar araştırmacılarca aşıyla ilişkili sayılmadı.
Ana sonlanım antikor yanıtıdır; klinik tifo etkinliği doğrudan ölçülmedi. Sağlıklı gönüllü verisi bütün özel gruplara genellenemez.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 34942090 · DOI: 10.1016/S1473-3099(21)00455-2
05 · TİFO GEÇİRDİKTEN SONRA YENİDEN ENFEKSİYON
Protection conferred by typhoid fever against recurrent typhoid fever in urban Kolkata.
Im J ve arkadaşları · PLoS neglected tropical diseases · 2020
Çalışma türü: Küme randomize aşı araştırması içinde gözlemsel izlem
Kapsam: Kolkata’da 70.566 kişilik nüfus dört yıl izlendi; 315 ilk klinik tifo başvurusu.
ÖZET
İlk hastalığı geçirenlerde yeniden tifo olguları görüldü; analiz güçlü koruyucu doğal bağışıklık için destek sağlamadı. Bulgular hastalık sonrası korunma önlemlerinin önemini gösterdi.
Hastalığı geçirme randomize edilmemişti ve tekrar olguları çok azdı. Güven aralıkları geniştir; koruma kesin yoktur veya hastalık riski artırır sonucu çıkarılamaz.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 32804950 · DOI: 10.1371/journal.pntd.0008530
06 · Vİ-DT AŞISININ ERKEN FAZ DEĞERLENDİRMESİ
Safety and immunogenicity of a Vi-DT typhoid conjugate vaccine: Phase I trial in Healthy Filipino adults and children.
Capeding MR ve arkadaşları · Vaccine · 2018
Çalışma türü: Randomize gözlemci kör faz 1 çalışma
Kapsam: Filipinler’de 2–45 yaş arasında 144 kişi.
ÖZET
Vi-DT güçlü antikor yanıtı oluşturdu; ikinci doz ek titre artışı sağlamadı. Ciddi yan etki bildirilmedi; bir çocukta geçici yüksek dereceli ateş görüldü.
Küçük erken faz çalışmasıdır. Antikor yanıtı klinik tifo önleme etkinliği değildir ve nadir zararlar dışlanamaz.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 29776750 · DOI: 10.1016/j.vaccine.2018.05.038
07 · Vİ-CRM197 AŞISI FARKLI YAŞ GRUPLARINDA
Immunogenicity and safety of the Vi-CRM197 conjugate vaccine against typhoid fever in adults, children, and infants in south and southeast Asia: results from two randomised, observer-blind, age de-escalation, phase 2 trials.
Bhutta ZA ve arkadaşları · The Lancet. Infectious diseases · 2014
Çalışma türü: İki randomize gözlemci kör faz 2 çalışma
Kapsam: Güney/Güneydoğu Asya’da 320 erişkin, çocuk ve bebek.
ÖZET
Aşı çeşitli yaşlarda antikor yanıtı oluşturdu; en küçük bebeklerde yanıt daha düşüktü. Rutin bebeklik aşılarıyla belirgin etkileşim veya aşı ilişkili ciddi olay bildirilmedi.
Analizler tanımlayıcıydı ve önceden belirlenmiş karşılaştırmalı hipotez yoktu. Rapel yanıtı ve antikor sürekliliğiyle ilgili sorular devam etti; klinik etkinlik ölçülmedi.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 24290843 · DOI: 10.1016/S1473-3099(13)70241-X
08 · MALAVİLİ ÇOCUKLARDA KONJUGE TİFO AŞISI
Safety and Efficacy of a Typhoid Conjugate Vaccine in Malawian Children.
Patel PD ve arkadaşları · The New England journal of medicine · 2021
Çalışma türü: Çift kör randomize faz 3 çalışma
Kapsam: 9 ay–12 yaş arasında 28.130 çocuk.
ÖZET
18–24 aylık takipte kan kültürüyle doğrulanmış tifo, Vi-TCV grubunda daha azdı; niyetlenen tedavi analizinde etkinlik %80,7 bulundu. Araştırmacılar ciddi olayları aşıyla ilişkili değerlendirmedi.
Bulgular belirtilen çocuk grubu ve takip süresine aittir. Koruma tam değildir; başka serotiplere ve tüm yaşlara otomatik genellenemez.
Tam özeti oku · PubMed · PMID 34525285 · DOI: 10.1056/NEJMoa2035916
Bu içerik eğitim amaçlıdır; kişisel tanı veya tedavi yerine geçmez.
BU MADDEYİ GELİŞTİRİN
Bir hata veya eksik kaynak mı gördünüz? Gerekçenizi ve varsa kaynaklı düzeltme önerinizi editoryal incelemeye iletin.