TRAVMA SONRASI STRES BOZUKLUĞU

BELİRTİLER VE RİSKLER

İstenmeyen anılar, kabuslar veya olayı yeniden yaşıyormuş hissi görülebilir. Kişi hatırlatıcılardan kaçınabilir, sürekli tetikte olabilir, kolay irkilebilir veya uyuyamayabilir. Suçluluk, kendisi ya da dünya hakkında olumsuz inançlar ve yakınlarından uzaklaşma eşlik edebilir. Belirtiler hemen başlayabileceği gibi daha sonra da belirginleşebilir. Önceki travmalar, devam eden stres ve yetersiz sosyal destek riski etkileyebilir. [1]

Çocukların anlatımı erişkinlerden farklı olabilir: oyunda olayı canlandırma, önceki gelişim basamaklarında gerileme ve bakım verene aşırı tutunma görülebilir. Aileler yalnız çocuğun olayı sözle anlatıp anlatmadığına bakmamalıdır. TSSB, savaşla sınırlı değildir; şiddet, kaza, afet ve başka ciddi olaylardan sonra da gelişebilir. [1]

TANI VE AYIRICI DEĞERLENDİRME

Klinik görüşmede olayın niteliği, yeniden yaşantılama, kaçınma, uyarılmışlık, duygu ve düşünce değişiklikleri ile işlev kaybı değerlendirilir. Yaygın kullanılan tanı çerçevesinde belirtiler bir aydan uzun sürer. Erken dönemdeki sıkıntı da destek gerektirebilir; tanı süresini doldurmak için güvenlik veya bakım ertelenmez. [1]

Uzman, sağlık ve ruhsal hastalık öyküsünü, davranış değişikliklerini ve yaşam koşullarını inceler. Depresyon, kaygı ve madde sorunları tabloya eşlik edebilir. Süregelen istismar veya şiddet varsa yalnız anıları işlemek yeterli değildir; kişinin mevcut güvenliği de bakımın parçasıdır. [2]

Tablo tanı koydurmaz; travmanın dışarıdan “ne kadar ağır” göründüğü tek ölçüt değildir. [2,4]

YÖNETİM VE TEDAVİ

Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve uygun kişilerde göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme (EMDR) etkili tedavi seçenekleridir. Yöntem, yaşa, belirtilerin süresine, kişinin tercihine ve güvenlik gereksinimlerine göre seçilir. EMDR eğitimli uygulayıcıyla aşamalı yürütülen bir tedavidir; yalnız göz hareketi yaptırmakla eşdeğer değildir. [3]

Kişinin istemediği halde travmayı ayrıntılı ve tek seferlik anlatmaya zorlandığı psikolojik debriefing önerilmez. İlk ayda daha hafif veya eşik altı belirtilerde aktif izlem uygun olabilir; bu “hiçbir şey yapmamak” değil, yeniden görüşme ve gerektiğinde tedaviye geçiş planıdır. [4]

İlaç bazı kişilerde tedavi planına eklenebilir; seçimin yararları ve yan etkileri konuşulur. Tedavinin amacı anıyı silmek değil, onun bugünkü yaşamı yönetmesini azaltmaktır. Günlük işlevin düzelmesi ve kişinin yeniden bağlantı kurabilmesi de sonuç olarak değerlendirilir. [2,3]

İZLEM VE ÖZEL GRUPLAR

Çocuklarda terapi gelişim düzeyine uyarlanır; uygun olduğunda bakım verenler katılır. Travma yıldönümleri veya benzer olaylar için ek görüşme planlanabilir. Adli süreç sürmesi tek başına tedaviyi erteleme nedeni değildir. Birden çok travma yaşamış kişilerde daha uzun veya aşamalı çalışma gerekebilir. [3]

Randevulara devam etmek zorlaşırsa bunun kaçınma veya güvensizlikle ilişkili olabileceği konuşulmalıdır. Uyku, destek ilişkileri ve gündelik güvenlik düzenli gözden geçirilir. Hasta, kendisine uygun hızda destek istemeye teşvik edilir. [2]

GÖRÜŞMEYE HAZIRLIK

İlk randevuda olayın bütün ayrıntılarını anlatmaya hazır olmamak, yardımın ertelenmesini gerektiren bir kişisel kusur değildir. Kişi görüşmeye ilişkin kaygılarını, yanında bir destek kişisi isteyip istemediğini ve hangi konularda duraklamaya ihtiyaç duyduğunu söyleyebilir. Bakım planında güvenli yaşam koşulları, işe ya da okula katılım ve uyku gibi somut öncelikler konuşulabilir. Görüşmenin amacı yaşantıyı sorgulayan bir sınav yapmak değil, kişinin ne tür desteğe ihtiyaç duyduğunu ve önerilen tedaviyi nasıl anlayabildiğini belirlemektir.

ACİL UYARILAR VE KLİNİK AKIL KARTI

Bu bölümün içeriği aşağıdaki klinik akıl kartında sunulmuştur.

HASTA GÜVENLİĞİ: METİNDEKİ UYARILAR

Güvenlik: Devam eden şiddet veya yakın kendine zarar tehlikesinde acil yardım; Türkiye'de 112. [2]