UYUM BOZUKLUĞU

STRESÖR-ZAMAN ÇİZELGESİ

Stresörün ne olduğu, başlangıcı, devam edip etmediği, belirtiler ve iş/okul/ilişki etkisi kaydedilir. Tıbbi, ruhsal ve sosyal öykü değerlendirilir. [2]

Önceki işlev, sosyal destek, güçlü yönler, baş etme becerileri, önceki tedaviler ve madde kullanımı sorulur; ruhsal durum muayenesi yapılır. İntihar ve başkasına zarar düşünceleri doğrudan değerlendirilir. [3]

STRESÖR BAŞKA TANIYI DIŞLAMAZ

Depresif bozukluk, yaygın kaygı veya TSSB tabloyu daha iyi açıklıyorsa tanı yeniden değerlendirilir. Uyum bozukluğu, başka bir sendromun tam ölçütleri karşılandığında sırf stresör var diye seçilmez. [4,6]

Normal yas patolojikleştirilmez; uzamış yas bozukluğu ayrıca değerlendirilir. [4]

DSM-5-TR TEMELLİ SINIRLAR

Belirtiler stresörün başlangıcından sonraki 3 ay içinde ortaya çıkar. Kültürel/dış bağlam gözetilerek orantısız belirgin sıkıntı ve/veya önemli işlev kaybı bulunur. Başka bozukluğun ölçütlerini karşılamaz, önceki hastalığın yalnız alevlenmesi değildir. Normal yas veya uzamış yasla daha iyi açıklanmaz. [4]

Stresör veya sonuçları sona erdikten sonra belirtiler ek 6 aydan uzun sürmez. Stresör/sonuçları devam ediyorsa kronik gidiş olabilir; “6 ayı geçti, artık imkânsız” yorumu yanlıştır. [4]

ICD-11 temelli IADQ stresör, meşguliyet, uyum güçlüğü, zamanlama ve işlevi ölçer. İlk doğrulama çalışmasının yazarları klinik görüşmeyle doğrulanmadan tek başına klinik tanıda kullanılmamasını belirtmiştir. [5]

HEDEFLİ PSİKOSOSYAL YAKLAŞIM

Psikoterapi temel yaklaşımdır; bireysel, grup veya aile biçiminde verilebilir. Stres yönetimi, baş etme ve günlük rutine dönüş çalışılır. [2]

BDT stresöre ilişkin düşünceler ve kaçınmayı; problem çözme küçük uygulanabilir adımları; kişilerarası yaklaşım ilişkisel değişiklikleri hedefleyebilir. Aile desteği gerektiğinde sürece katılır. [6]

Tedavi planı belirtileri azaltma ve işlevi iyileştirme yanında sosyal destekleri etkinleştirme ve mümkün olan stresörleri azaltmayı kapsar. Başlangıçta gerçekçi kısa dönem hedefler ve bitirme planı oluşturulur. [3]

İLAÇ VE KANIT SINIRI

İlaç rutin zorunluluk değildir. Orta-ağır kaygı/depresif belirtilerde kısa süreli destek uzman değerlendirmesiyle, psikoterapiye ek olarak düşünülebilir. Eşlik eden ayrı ruhsal hastalık varsa onun tedavisi gerekir. [6]

2025 randomize çalışma meta-analizi yüz yüze ve internet BDT için yarar düşündürürken diğer yöntemler için ek araştırma gerektiğini belirtir. Bu nedenle tek bir tekniğin her alt grupta üstün olduğu söylenemez. [7]

Etifoksin-alprazolam karşılaştırması kısa süreli ve plasebosuzdur; sonuç benzodiazepinin rutin veya uzun dönem kullanılmasını desteklemez. [8]

GİDİŞ VE TANIYI YENİDEN DEĞERLENDİR

Belirti, günlük işlev, stresörün sürmesi ve güvenlik düzenli izlenir. Kendine zarar, madde kullanımı ve güvenlik planı yeniden ele alınır. Başka tanıya doğru gelişim veya stresör bittikten sonra süren tablo tanısal yeniden değerlendirme gerektirir. [6]

İyileşirken görüşme sıklığı azaltılabilir; yineleyen stresörlere yönelik beceriler ve gerektiğinde tekrar başvuru planı kurulur. [3]

Prognoz incelemesi birçok hastanın düzeldiğini, fakat bir kısmında daha ciddi ruhsal durumlara geçiş olduğunu gösterir. Tanı “nasıl olsa kendiliğinden geçer” gerekçesiyle takipsiz bırakılmaz. [10]

GÜVENLİK ÖNCE GELİR

İntihar düşüncesi veya davranışı uyum bozukluğunda da görülebilir. Güvenliği sağlayamama, aktif plan veya girişimde acil yardım gerekir; Türkiye’de 112/acil servise başvurulur. Günlük yaşamı sürdürememe veya belirgin kötüleşmede gecikmeden ruh sağlığı değerlendirmesi alınır. [1]