UZUN COVID

ÖYKÜ VE İŞLEVSEL DEĞERLENDİRME

Enfeksiyon ve yakınmaların zaman çizelgesi, tekrarlayan enfeksiyon, önceki hastalıklar ve en fazla kısıtlayan belirtiler kaydedilir. Günlük/aktivite kaydı dalgalanmayı gösterebilir; laboratuvarın normal olması kişinin işlev kaybını geçersiz kılmaz. [1]

İşe/okula katılım, uyku, ağrı, biliş, solunum paterni ve otonom belirtiler birlikte değerlendirilir. Rehabilitasyon yalnız kas gücü artırmaktan ibaret değildir; psikolojik ve mesleki destek de bakımın parçasıdır. [6]

MUAYENE VE HEDEFLİ İNCELEME

Postürle baş dönmesi veya çarpıntıda yatar/ayakta nabız ve kan basıncı değerlendirilir. Klinik gereğe göre hemogram, böbrek, karaciğer ve tiroit testleri istenir; herkese aynı geniş panel gerekli değildir. [3]

Kalp-akciğer yakınmalarında oksijenlenme, EKG, akciğer fonksiyonları ve görüntüleme seçilir. Göğüs ağrısında miyokardit veya diğer kardiyak hastalık şüphesi kardiyoloji değerlendirmesini yönlendirir; ileri görüntüleme belirtiye/olasılığa göre yapılır. [6]

Başka hastalıkların belirtilerini otomatik olarak COVID’e bağlamayın. Anemi/tiroit bozukluğu gibi nedenler hedefli testlerle; yeni kardiyopulmoner hastalık ise belirtiye göre incelenir. [3,6]

Yeni ciddi nefes darlığı, göğüste baskı veya bilinç değişikliği eski uzamış COVID etiketiyle açıklanıp bekletilmez. Acil nedenlerin değerlendirmesi önceliklidir. [7]

TANIM VE TANISAL SINIRLAR

NICE, 4–12 haftayı devam eden semptomatik COVID; 12 haftadan uzun, alternatif tanıyla açıklanmayan tabloyu post-COVID sendromu olarak ayırır. Tanımların araştırmalar arasında değişmesi prevalans ve tedavi sonuçlarının karşılaştırılmasını zorlaştırır. [3]

Geçmiş pozitif PCR/antikor testi zorunlu değildir. Tanısal tek biyobelirteç yoktur; araştırma indeksleri klinik muayenenin yerine geçmez. [1,11]

SEMPTOMA GÖRE YÖNETİM

Amaç işlev ve yaşam kalitesini iyileştirmektir. Hastanın öncelikleriyle ortak hedef belirlenir; eşlik eden hastalıklar ve baskın semptomlar tedavi edilir, gerekli uzmanlıklar koordine edilir. [1]

PEM taraması rehabilitasyondan önce yapılır. PEM varlığında dinlenme/enerji yönetimi esas alınır; belirtileri artıran aktiviteden kaçınılır. Sabit hızla zorunlu egzersiz artışı uygun değildir. Kardiyopulmoner testler de güvenlik ve toleransa göre seçilir. [5]

RECOVE çalışmasında seçilmiş ayaktan hastalarda gözetimli program bazı sonuçları iyileştirdi; bu, ağır PEM yaşayan herkes için egzersizin güvenli olduğu anlamına gelmez. [10]

2026 RECOVER-VITAL çalışmasında 15 veya 25 günlük nirmatrelvir/ritonavir, incelenen bilişsel, otonom ve efor fenotiplerinde birincil sonuçları iyileştirmedi. Akut COVID için antiviral endikasyonu ile yerleşmiş uzamış COVID tedavisi farklı sorulardır. [8]

PAX LC çalışması da 15 günlük tedavinin 28. gün fiziksel sağlık sonucunda üstünlük göstermedi; ilaçla ilişkili yan etkiler daha sıktı. Bu bulgular kontrolsüz uzun antiviral kullanımını desteklemez. [9]

İZLEM VE YENİDEN DEĞERLENDİRME

Semptomların yanı sıra günlük yaşam, işe dönüş ve rehabilitasyona tolerans izlenir. Yeni belirti yeni değerlendirme gerektirebilir; destek gereksinimi iyileşme hızına göre değişir. [6]

RECOVER kohortunda kalıcı, aralıklı ve sonradan artan semptom yolları görüldü. Tek vizitte düzelme uzun dönem iyileşme garantisi değildir; kohort oranları bireysel prognoz olarak sunulamaz. [11]

ACİL BELİRTİLER

Konuşmayı engelleyen solunum sıkıntısı, ağır göğüs baskısı, morarma veya ani bilinç bulanıklığında 112 aranmalıdır. Kanlı balgam ya da tek bacak şişliğiyle nefes darlığı acil değerlendirme gerektirir. [7]