VASKÜLER BİLİŞSEL BOZUKLUK VE DEMANS

BELİRTİLER VE GÜNLÜK YAŞAMA ETKİSİ

Düşünmede yavaşlama, dikkati sürdürme ve bir işi adım adım planlama güçlüğü görülebilir. Kişi faturaları takip etmekte, yemek hazırlamakta veya tanıdığı çevrede yön bulmakta zorlanabilir. Unutkanlığın yanında davranış ve duygu durum değişiklikleri de önemlidir. Bu sorunlar sağlıklı yaşlanmanın kaçınılmaz sonucu sayılmamalı; kişinin önceki işlevleriyle karşılaştırılarak değerlendirilmelidir. [2]

Başlangıç bazen ani, bazen yavaştır. Seyir basamaklı kötüleşmeler ve arada görece değişmeyen dönemlerle ilerleyebilir; ancak herkes aynı örüntüyü göstermez. Yürüme ve denge sorunları eşlik edebilir. Günlük yaşamda yardım gereksiniminin ne kadar arttığı, yalnız test puanından daha geniş bir değerlendirme sağlar. Kişinin yapabildiklerini korumak da bakımın hedefidir. [1]

NEDENLER VE RİSKLER

Yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol, atriyal fibrilasyon ve sigara gibi etkenler damar sağlığını olumsuz etkileyebilir. Beyindeki küçük veya büyük damar hasarı ve oksijenlenmenin bozulması bilişsel işlevlere katkıda bulunur. Alzheimer hastalığıyla birlikte bulunması da mümkündür. Dolayısıyla “damarsal” tanısı konması, başka bir demans nedeninin kesinlikle bulunmadığı anlamına gelmez. [2]

TANI VE AYIRICI TANI

Klinik değerlendirme, yakınmaların başlangıcını, önceki inme veya kalp-damar hastalıklarını ve günlük becerileri kapsar. Hastayı iyi tanıyan kişinin gözlemleri yararlı olabilir. Bilişsel testler ve uygun beyin görüntülemesi değerlendirmeyi tamamlar. Tek bir unutkanlık testi ya da MR'da damar değişikliği görülmesi, kendi başına bütün belirtilerin nedenini açıklamaz. Tanı bazen birkaç görüşme gerektirir. [2]

Şüpheli vasküler bilişsel bozuklukta MR, uygun olduğunda BT'ye göre daha duyarlı bilgi sağlayabilir. Kan incelemeleri ek katkıda bulunan sorunları araştırır. Test sonuçları dil, eğitim, işitme, görme ve hareket güçlüklerinden etkilenebilir. Deliryum, depresyon, ağrı, enfeksiyon veya ilaç etkileri göz önünde bulundurulmalıdır. Görüntüleme ile bilişsel bozukluk ve günlük işlev kaybı arasındaki ilişki kurulmalıdır. [3]

YÖNETİM VE KORUNMA

Tedavi, var olan beyin hasarını tamamen geri çevirmeyi garanti etmez. Amaç yeni damar olaylarını azaltmak ve mevcut işlevleri desteklemektir. Tansiyon, kolesterol ve diyabetin uygun kontrolü, sigaranın bırakılması, dengeli beslenme ve kişiye uygun fiziksel etkinlik önemlidir. Gereken ilaç ve yaşam biçimi planı, eşlik eden hastalıklar ve kişinin uygulayabilme kapasitesi dikkate alınarak hazırlanır. [1]

Kan sulandırıcı tedavi yalnız “unutkanlık var” diye başlanmaz; kullanım mevcut damar veya inmeden korunma endikasyonlarına dayanır. Bilişsel belirtilere yönelik ilaçların saf damarsal hastalıktaki yararı sınırlı ve tartışmalıdır; karma demans, olası küçük yarar ve yan etkiler uzmanla değerlendirilir. Bakım planı iletişim araçları, hatırlatıcılar ve aile katılımı gibi ilaç dışı destekleri de içermelidir. [3]

Kalp-damar sağlığının yönetimi kişinin bütün sağlığını gözetmelidir. Uyku apnesi gibi eşlik eden sorunların değerlendirilmesi gerekebilir. Fiziksel etkinlik, beslenme ve sigara bırakma planı kişinin güçlüklerine uyarlanır; yalnız genel öneri vermek yeterli olmayabilir. Aile desteği, unutulan randevular veya ilaçların yanlış kullanılması gibi günlük engellerin fark edilmesine yardımcı olabilir. [2]

İZLEM VE ÖZEL GRUPLAR

Fizyoterapi ve ergoterapi, mevcut hareket veya günlük görev güçlüklerini azaltmaya yardımcı olabilir. Psikolojik destek, sosyal etkinlikler ve gerektiğinde evde bakım değerlendirilir. İlerleme hızı değişken olduğundan kesin bir gelecek takvimi verilmez. Hasta ve yakınlarının beklentileri düzenli görüşmelerde güncellenir; bakımın yalnız hastalık adını değil, kişinin günlük yaşamını hedeflemesi önemlidir. [1]

İleri yaşta başka demans türlerinin birlikte bulunması değerlendirmeyi karmaşıklaştırabilir. Başlangıçta hangi işlerin bağımsız yapılabildiğinin kaydedilmesi sonraki değişimi anlamayı kolaylaştırır. Yakınların destek gereksinimi de artabilir. Kişinin mümkün olduğu kadar günlük kararlara katılması ve sosyal bağlantılarını sürdürmesi desteklenir; demans tanısı kişinin bütün tercihlerini veya becerilerini bir anda ortadan kaldırmaz. [1]

ACİL UYARILAR

Yeni yüz kayması, tek taraflı kol güçsüzlüğü veya konuşma bozukluğu gelişirse 112 aranır. Belirtiler geçse bile beklenmez. Önceden demans tanısı bulunması, ani değişikliği yaşa veya unutkanlığa bağlamak için gerekçe değildir; yeni bir inme söz konusu olabilir. [4]

Gündelik örnekler değerlendirmeyi somutlaştırır. [3]