VİTİLİGO

HASTALAR VE YAKINLARI İÇİN GENEL BAKIŞ

Vitiligo, deriye rengini veren melanositlerin etkilenmesi sonucu belirgin sınırlı açık renkli veya beyaz alanların oluştuğu bir hastalıktır. Yüz, eller, kıvrımlar, genital bölge ve diğer vücut alanları tutulabilir; ilgili bölgedeki kıllar da beyazlaşabilir. Genellikle deri yüzeyi normaldir. Hastalık bulaşıcı değildir; dokunmakla, ortak eşya kullanmakla veya aynı ortamda bulunmakla geçmez. Kişinin temizliğiyle ilgili değildir. [1]

Vitiligo yalnız görünüm değişikliği olarak ele alınmamalıdır. Ten rengiyle kontrast arttığında lekeler daha görünür olabilir; ancak psikolojik yükün derecesi lekenin büyüklüğünden tahmin edilemez. Kimi kişi tedavi ister, kimi kamuflajı seçer, kimi hiçbir renk düzeltici girişim istemez. Bilgilendirilmiş tercih saygıyla karşılanmalıdır. Hedef, hastanın istemediği bir görünüm standardını dayatmak değil; hastalık aktivitesini, yaşam kalitesini ve kişinin beklentilerini birlikte değerlendirmektir. [2,3]

BULGULAR, SEYİR VE NE ZAMAN BAŞVURMALI?

Lekeler ağız ve göz çevresinde, parmaklarda veya travmaya maruz kalan alanlarda başlayabilir. Segmental vitiligo çoğunlukla vücudun bir tarafında sınırlı bir dağılım gösterirken, nonsegmental vitiligoda iki taraflı dağılım daha sık görülür. Hastalık bir süre durağan kalabilir veya yeni alanlara yayılabilir; ilk muayenede gelecekteki yayılımın kesin öngörülmesi mümkün değildir. [1]

Yeni başlayan renk kaybı dermatoloji değerlendirmesini hak eder; **hızlı yayılma**, çocukta belirgin tutulum veya yoğun ruhsal sıkıntı daha erken başvuru nedenidir. Beyaz alanla birlikte belirgin pullanma, ağrı, ülser veya başka alışılmadık bulgu varsa her leke vitiligo kabul edilmemelidir. Vitiligo genellikle acil bir hastalık değildir; ancak eşlik eden ciddi sistemik belirtiler veya kendine zarar düşüncesi ayrı ve acil değerlendirilir. [3,4]

NEDENLER VE İLİŞKİLİ DURUMLAR

Bağışıklık sisteminin pigment üreten hücrelere yönelen yanıtı temel mekanizmadır. Genetik yatkınlık bulunabilir; ailede vitiligo olması çocuğun mutlaka etkileneceği anlamına gelmez. Bazı kişilerde kesik, sürtünme veya yanık alanlarında yeni lekeler oluşabilir. Bu nedenle cildi gereksiz travmatize eden uygulamalar uygun değildir. Vitiligoyu belirli bir besin eksikliğine bağlayıp herkes için aynı takviyeyi önermek bilimsel olarak desteklenmez. [1]

Otoimmün tiroid hastalığı ve bazı diğer otoimmün durumlarla birliktelik görülebilir. Bu ilişki, her hastada bütün otoimmün hastalıkların bulunduğu veya geniş test panellerinin gerekli olduğu anlamına gelmez. Tiroid belirtileri, aile öyküsü ve daha önceki hastalıklar sorgulanır. BAD 2021 rehberi, yaşa uygun biçimde tiroid fonksiyonu ve antitiroid antikor taramasını önerir; yerel uygulamada sonuçların klinik bağlamla yorumlanması ve gerektiğinde ilgili branşa yönlendirme önemlidir. [3]

TANI VE AYIRICI TANI

Tanı çoğunlukla öykü ve deri muayenesiyle konur. Wood lambası, özellikle açık tenli kişilerde pigment kaybının sınırlarını belirginleştirebilir. Özel bir kan testi vitiligo tanısını doğrulamaz; tetkikler daha çok eşlik eden durumlar için istenir. Aynı aydınlatmada çekilen standart fotoğraflar başlangıç kaydı ve takip için yararlıdır. Fotoğraf çekimi için onam ve mahremiyet korunmalıdır. [1,2]

Pitriyazis versikolor gibi yüzeyel mantar hastalıkları, inflamasyon sonrası renk açılması, çocuklukta görülen bazı hipopigmente lekeler ve kimyasal maddelere bağlı renk kaybı ayırıcı tanıda düşünülür. Kaşıntı, ince kepeklenme, önceki döküntü ve mesleki temas öyküsü yönlendiricidir. Klinik görünüm atipikse hedefli inceleme veya nadiren biyopsi gündeme gelebilir. Tedaviye başlamadan önce “beyaz leke” ile “tam pigment kaybı” ayrımının yapılması gereksiz ilaç kullanımını önler. [2,4]

ÖZEL DURUMLAR VE TAKİP

Cerrahi pigment hücresi veya deri transferi, uygun merkezlerde seçilmiş stabil hastalık için düşünülebilir; aktif yayılımda standart çözüm değildir. Yaygın hastalıkta kalıcı depigmentasyon çok özel durumlara ayrılır ve geri dönüşsüzlük nedeniyle ayrıntılı danışmanlık gerektirir. [2]

Çocuklarda tedavi çocuğun yaşı, uygulanabilirlik ve psikososyal gelişim dikkate alınarak seçilir. Gebelik ve emzirme döneminde ilaç güvenliği ayrıca değerlendirilir. EMA ürün bilgisine göre ruksolitinib krem gebelikte ve emzirirken kullanılmaz; “krem olduğu için risksiz” kabul edilmez. [4,6]

Takipte yeni leke, mevcut alanın genişlemesi, perifoliküler pigment dönüşü, yan etki ve yaşam kalitesi karşılaştırılır. Renk dönüşü yavaştır; kısa sürede sonuç alınmaması otomatik başarısızlık sayılmaz. İyileşme sonrası nüks olabileceği ve idame gereksinimi anlatılır. Güneş korumasına rağmen D vitamini eksikliği riski varsa değerlendirme kişiselleştirilir; gelişigüzel yüksek doz takviye önerilmez. [2,4,5]